عەبدوڵا مەحمود
abdulla.mahmud@gmail.com
32 بةهار بةر لةئةمسالَ، قةلآدزي نوقمي بؤمب و باروت كرا، لة ماوةي كةمتر لة ضةند دةقيقةيةكدا، بةسةدان كةس لة خويَندكاراني زانكؤ و خةلَكي بيَتاوان خةلَتاني خويَن كران و بةسةداني تريش برينداربوون و ضةند طةرةكيَكيش بةتةواوةتي لةطةلَ زةويدا تةختبوون. رِؤذي ئةم بؤمبارانةم وةكو ئيَستا لة بيرة، ئيَستاش سيماي خامؤشي ئةو بةيانيةم لةبيرة كة شاري داطرتبوو، ئاخر رِؤشن بوو كة مةرطيَك بةسةر سةري شارةوةية، هةربؤية لة قوتابخانة ثيَيان ووتين برِؤنةوة بؤمال، ضونكة تةيارة ديَت، من و هاوريَيةكم بةيةكةوة بةثةلة بةرةو مالَ بووينةوة، مالَمان ضةند سةد مةتريَك لة قوتابخانةكةو شويَني بؤمبارانةكة دوور بوو، بةضةند دةقيقةيةك دواي طةيشتنةوةمان بؤ مالَ من لةطةلَ ضةند هاورِيَيةكم خةريكي ياري كردن بووم، وةكو ئيَستا بيرمة لة ياريةكةدا لةطةلَ هاورِيَكةم من سةركةوتم، و لةترسي لةدةست نةداني سةركةوتنةكةم ثيَم ووت، من ئيتر ياري ناكةم، ووتي بؤضي؟ ووتم ضونكة ئةمرؤ تةيارة ديَت، ووتي باشة بةلآم هةنديَكي تر ياري ئةكةين ئةوكاتة ئةرِؤينةوة، رِيَك لةو قسةوباسةدا بووين، كة دةنطي بوَمب و تةيارة تيَكةلَي يةك بوون و ئيَمةش بةناو دةنطي ترسناكي مةرط باركردوودا رِامان كردة مالَي بةرامبةر كة وةكوو جولانة دةجولايةوة و شوشةي ثةنجةرةكاني ئةكةوتنة سةرزةوري و دةرطاكاني تةكانيان دةخوارد، و ديوارةكاني درزيان تيَدةبوو، بةلَي وةكو ئيَستا لة بيرمة جطة لةئيَمة دةيان كةسي تر ناو مالَةكة خزابونة ذوريَكي بضكؤلةوةو رِةنط هةلَبزركاو وبيَدةسةلآت دةطريان و زريكةيان تيَكةلَي دةنطي بؤمب و تةيارة مةرطضيَنةكان دةبوو، دواي نةماني دةنط بةترسةوة خةلَك لةمالَةكانيان هاتنةدةرةوةو بةرةو شويَني خويَنةكة بةرِيَكةوتن، كةضةند سةد مةتريك لةو لاي ئيَمةوة بوو، ديارة ئيَمةي منالَي ئةوكات زاتي ئةوةمان نةبوو لة مالَ دوربكةوينةوة، بةلآم هةوالَي كوذراني قوباد، و كورِكةي مام هؤمةرو، رِؤشتني بيَسةري ئةحمةد مريةم و، كوذراني هةموو خيَزاني ئةحمةدي حاجي سابيرو دةيان وسةدان كةسي تر لةخةلَكي ئةم شارةو خويَندكاراني زانكؤ، طةورةتر لة دوكةلَي بلآوةبووي بومبةكان و بةرينتر و طةورةتر لةدةنطي ناثالَم و فرؤكةكان بةناوشاري زامداردا بلآوبوونةوة.
لةسالَيادي ئةم كارةساتةشدا، و بؤ رِيَزطرتن لة قوربانياني ئةم كارةساتةو شةرمةزاركردني ئةم درِندايةتيةي بةعس، لة سالَي 1982 خؤثيشانداني خةلَكي قةلآدزي، بةطوللة وةلآمدرايةوةو سنةوبةر مةحمود و دايكة ئامينة، طيانيان لةدةستداو ضةندين كةس زامداربوون و بةدةيان كةسيش رِةوانةي زيندانةكان كران.
لةسالَي 1989 شدا، جاريكي تر قةلآدزيَ ي بريندار، نوقمي درِندةيي و هةوسارثضراوي بةعس كرا، بةزورةمليَ خةلَكةكةي رِاثيَضي ئؤردوطا زؤرةملييةكاني خةبات، دارةتوو، كةوةرطؤس، بازيان….كران و شاريش بةديناميَت و شوفلَ لةطةلَ زةويدا تةختكراو ئاسةواريَك بؤ ذيانكردني هيض زيندةوةريَك نةهيَلَرايةوة.
قةلآدزيَ ي هةميشة قورباني، ئةم سيَ رِوداوة تيايدا بة بةرجةستةيي درِندةيي بةعس و ثةيامي قةومثةرستي، نيشاني دنيادا، بةلآم دنيا بيَدةنط و خامؤش بوو، قارةمانةكاني كؤشكي سثي و رِيَكخراوةكاني مافي مرؤف و …..نةك هةر بيَدةنط بوون، بةلَكة بةهةمووتوانايانةوة ثشتيوانيان لة بةعس دةكردو لاشةي لةخويَن هةلَكيَشراو بيَسةر، شاري لةطةلَ زةويدا يةكسانكراو، لةبةرامبةر ضاوضنؤكي و بةرذةوةندخوازي ئةم جةنابانةدا جيَطايةكي نةبوو، بؤية بةبيَدةنطي خةلَك كوشتار كراو شار كرا بة كةلاوةو سةربرِدرا.
هةرسي ئةم رِوداوةي سةرةوة، يان باشتر بلَيَم بوونة قورباني ئةم ضةندجارةي قةلآدزي، وةكو هةموو كارةساتةكاني تري شاروشارؤضكةكاني كوردستان، بة ئةنفال و كيميابارانكردنيشةوة، رِاستةوخؤ بةرهةمي ململانيَ ي نيَوان بةعس و بزوتنةوةي قةوثةرستي كورد بوو.
سالَي 1994 يش ديسان قةلآدزيَ بووة نيشانةو قورباني، ضةخماغةدان و كلَثةسةندي شةرِي هةردوو هيَزي ميليشياي يةكيَتي و ثارتي، ديسان قةلآدزيَ بووة قورباني يةكةمي، بةلآم ئةمجارةيان قةلآدزيَ بووة قورباني ململانيَي نيَوان يةكيَتي و ثارتي، بةجيا لةهةموو ئةمانةش شةرِي هةشت سالَةي عيَراق_ ئيَران، رِؤذنةبوو طياني ضةن كةس هةلَنةلوشيَت و نةبنة خؤراكي بةردةم تؤثة و رِاجيمة،…….تاد.
بةلَي قةلآدزيَ بةدريَذايي ميَذووي نيوسةدةي رِابردوو،هةر قورباني بووة، قورباني نيَوان بةعس و بزووتنةوةي قةومثةرستي كورد، قورباني نيَوان ململانيَ ي يةكيَتي و ثارتي، قورباني شةرِي كؤنةثةرستانةي عيَراق و ئيران.
نابيَ ئةوةشمان لة بير بضيَت ئةم شارة بةئةندازةي ئةوةي كة كراوةتة قورباني و ثردةبازي سات وسةوداي بةعس و بزوتنةوةي قةومي كورد، شةرِي دةسةلآتي يةكيَتي وثارتي، شةري عيراق و ئيران….هاوكات بةحةق شاري رةتكردنةوةي زولَم و بيَمافي بووة، شاري خةبات و تيَكوشان و خرؤشاني وةكو مانطرتن و خؤثيشاندان، سةرقافلَةي بزوتنةوةي جةماوةري ……. بووة، خؤثيشانداني بةهاري 1982 كوردستان ضةخماغةكةي ئةم شارة بوو، خؤثيشانداني سالَي 1991 لة ئؤردوطاي خةباتةوة دةستي ثيَكردو يةكةم قوربانيش بةختياري ئةحمةد بوو، بةلَي ئةم شارة شاري “نا ووتن” بووة بةرامبةر بة ناحةقي و بيَمافي.
لة سالَي 1991 وة دةسةلآتي بةعس لةكوردستان وةدةرنرا، لةوكاتةوة زوربةي خةلَكي دةستةدةستةو سالَ لةدواي سالَ بةرةو قةلآدزيَ وديهاتة ويَرانكراوةكاني دةوربةري طةرِانةوةو ئيَستا ض شاري قةلآدزيَ و ض ديهاتةكان ئاوةدانكراونةتةوةو ضةندسةدهةزار كةس لةوناوضةيةدا ئةذين كة ثيَي دةوتريَت ثشدةر.
لةوكاتةشةوة دةسةلآتي يةكيَتي و ثارتي بةتايبةتيش دةسةلآتي يةكيَتي، لةوناوضةية بالآدةستة. لةسالَي 1991 وة يةكيَتي بةلَيَن و وادة بةم شارة ئةدات، بةلَيَني خزمةت و بيناكردنةوة، بةلَيَني سةدان و هةزاران ثرؤذة، بةلَيَني جوانتر دروستكردنةوةي شار، بةلَيَني وةفاداري بةخةلَكي قورباني دراوي ئةم شارة، بةلَيَني ثيَشكةوتن و خزمةتطورزاري كؤمةلآيةتي و فةرهةنطي و زانستي….تاد، كةضي نةك ئةم وادةو بةلَيَنانة نةبراونةتة سةر، بةلَكة لةداهاتيَك كة رِيَكخراوةي جؤراوجؤري نيَودةولَةتي و ئينساندؤستيش داويانةتة ئةم دةسةلآتة بؤئاوةدانكردنةوة، بةشي هةرزؤري دزراوةو لةلايةن ضاوضنؤكةكاني دةسةلآتةوة، تالآنكراوة، لةبرِي داهاتي 986 كة داهاتيَكي خةيالَي بوو، نةك دةكرا قةلآدزيَ وةكو ثيَشو بةلَكة دةكرا زؤر جوانتر لةثيَشوو بةشيَوةيةكي ئةندازياري و بةنةخشةوة بينابكريَتةوة، بةلآم لةجيَطاي ئةمة ئةو ثارةيةش لوشدراو ضووة طيرفاني بيَبني يةكيَتي و ثارتي يةوة، سةير ئةوةية ئةو ضةند ثرؤذة كةمةي كة لة 15 سالَدا دروستكران جطة لةوةي دواي تةواوبوون ثيَويستيان بة دووبارة تةعميركردنةوةهةية، و كؤن بوون، كةضي ئةمة وةكو فةزلَ بةخةلَكي قةلآدزيَ دةفرؤشنةوةو هةموو رِؤذيَك ئةمانة ئةدةنةوة بةضاوي خةلَكي قورباني و تيَكؤشةري ئةم شارةدا.
ئيَستا قةلآدزيَ نةك لة شار ناضيَت و هيض سيمايةكي شارستاني ثيَوة نية، بةلَكة زؤرتر لة كابولي كاولكراوي دةستي جةنطي ميليشياكانيان ئةفغانستان دةضيَت، ئيَستاش بؤني باروت و خويَن، بؤني ديناميت و مةرط، بةهةموو جةستةي ئةم شارةوة وةبةجةستةي خةلَكي دلَسؤزو دةستةنطةوة، بةرِؤشني ديارة.
خةلَكي قةلآدزيَ وةكو باقي خةلَكي كوردستان، دلَثرِلةرِقن بةرامبةر بةو دزي و تالآني، بةرامبةر بةطةندةلَي و بيَمافي، بةرامبةر بةودةسةلآتةي باسي ديموكراتي ومافي مرؤظةكةيان طويَضكةي خةلَكي كةردةكات و كةضي رِيَطة لةخؤثيشاندانيان دةطرن و لةهةرشويَنيَكيش خةلَك داواي نان و ئاو، داواي ذياني باشتر، بكات دةركرن لةكارو نانبرِين، زيندان و ضاوسوركردنةوة وةبةطوللة بارانكردن…..وةلآمي ئةدةنةوة.
خةلَكي ستةمدةيدةو قوربانكراوي قةلآدزيَ، وةخةلَكي تيَكؤشةري ئةم شارة، دةبيَت لةسالَيادي كارةساتي 24/4/ 1974دا، بةرِؤشني ئةوة بةدةسةلآت رِابطةيةنن، كة دلَثرلةناسؤرن، رِابطةيةنن كة ضيتر قبولَ ناكةن كارةسات و مةينةتيةكانتان وةكو سةرمايةي سياسي و سةرضاوةي كؤكردنةوةي سةروةت، بةدةستةوةبطرن، رِابطةيةنن، كة نايانةوي تةنها لةيادةكاندا بيَن وادةوبةلَيَني درؤمان ثيَبدةن و خؤتان وةكو خاوةني قوربانيةكانمان هةلَبخةن، دةبيَ ئةوخاوةنداريَتي ية كةدةسةلآت بة بالآي خؤي برِيوةو بةناحةق ثاواني كردووة، ليَان وةربطرينةوة، وةدةبيَ يةخةيانبطرين، لةسةر ئةوهةموو سةروةت وسامانةي بةشيَوةي مافيايي كؤيانكردؤتةوة، وةدةبيَ ثيَيان بوتريَت، كوا ئاوةداني كوا خزمةت، كوا ئةوداهاتةي بؤ ئاوةدانكردنةوة لةدنيا وةرتان طرت، كوا ئةو ئةثارةخةيالَيةي كة لةداهاتي 986 وةرتان طرت، كوا ئةو بةشةداهاتة بيَسنورةي ئيَستا لةذيَر ناوي بيناكردنةوةي كوردستان لة بةغدا وةري دةطرن، وة ثيَيان بلََيَن كوا ئةو ئازادي ية سياسي و فةردي و مافي مرؤظةي هةموو رِؤذيَك راديو وتةلةفزيؤن و رِؤذنامةكان و ختابةكان ثيَدةرِازيَننةوة، كوا سةدان و هةزاران ثيَويستي لةضةشني رِيَطاوباني شارستاني، ئاوو كارةباوسوتةمةني، مةلَبةندةكاني سةرطةرمي لاوان، و سةنتةرة زانستيةكان، ثارك و باخضةي ساوايان، هؤلَةكاني مؤسيقاو شانؤ، و مةيداني يارية جؤراوجؤرةكان، كارو خزمةتي بةسالآضوان و منالآن و سيماكاني شارستاني و جواني…….تاد. بةديهيَناني ئةم خواستة زؤر سادةو سةرةتايانة، بةبيَ خةبات و هاتنةمةيدان، فةراهةم نابن، يادي 24/4 ئةمسالَ دةبيَت رِؤذي رِاطةياندني ئةم ثةيامة بيَت بةدةسةلآت و رِؤذي نيشاندني ئيرادةي يةكطرتوو بيَت. وةرِابطةيةنن كة ناسؤري دويَنمان سةختة بةلآم هي ئيَستامان كةمتر نية.
24/4/2006