عبداللة مةحمود
لةكةس شاراوة نيية، لةدواي كةوتني بةعس لة دةسةلآتدا. ئةمريكا بةثشت بةستن بةحزب و هيَزةسياسيةكاني عيَراق، لةهةولَي ئةوةداية عيراق لةسةر بنةماي فدرالَي بنيات بنيَتةوة.
سةرجةم هيَزو لايةنة سياسيةكاني عيَراقيش بةمةبةستي سةهمي زؤرتر لة دةسةلآتدا، ضةندين ئيئتلاف و بةرةيان ثيَكهيَنا. ثيَكهاتةي ئةم بةرةو ئيئتلافانةش مةبناكةي، قةمضيَتي، مةزهةبي، تايفي بوو.
ديارة ئةم بةرةو ئيئتلافانة لةكاتي كةوتني بةعسةوة تا ئيَستا، ئالَوطؤرِيان بةسةردا هاتووة، هاوسةنطي هيَزيان طؤرِاوة، هيَزي تري ثيَ زيادبووة. هةموو ئةم ئالَوطؤرِانةو زيادبووني هيَزي تر ثيَي ئالَوطؤرِي بةسةر تةركيبي هاوثةيمانيةتيةكانيدا هيَناوة.
ئيَمة لة عيَراقدا لةطةلَ سيَ بةرةي سةرةكي بةرةو رِووبووين، بةرةي ئيسلامي سياسي” شيعة” كة ئيَران لةثشتيانة، بةرةي هاوثةيمانيةتي كوردستان كة زؤرتر يةكيَتي و ثارتين، بةرةي ئيسلامي سياسي”سوننة” كة ئةمةيان هاوكات ثاشماوةكاني بةعسيش دةطريَتةوة، ولاتاني عةرةب بةطشتي لةطةلَيانة.
دووبةرةي ئيسلامي سياسي شيعي و ناسيوناليزمي كورد، لةسةرةتاي كةوتني بةعسةوة تا راثؤرتي بيكةر هاملتؤنيش دووبةرةي بةهيَز و كارا بوون، بةلآم ناكامي ئةمريكاو ئةم دووبةرةية لة ثيَكهيَنانةوةي عيَراقدا، ئةمريكاي خستة بةردةم ضاوثيَداخشاندنةوةيةكي نويَ، راثؤرتي بيكةر هاملتؤن ئةم رِوانينة و بةرهةمي ئةو ضاوثيَداخشاندنةوةية بوو. لةوكاتة بةدواوة بة ثيَضةوانةي فريوكاري هةندي لايةن و نووسةرو سياسي طةمذة، رِاثؤرتي بيكةر هاملتؤن بووة مةبناي سياسةتي ئةمريكا. جيَطادان بةنةخشي ولاَتاني ناوضةكة، كارئاسانيكردن بؤ طيَرانةوةي بةعسيةكان و هاوكاريكردني ناسيوناليزمي سونة بة ئيسلامي و قةوميةكةيةوة، و ثاشان ثيَكهيَناني هيَزةكاني سةحووة، هةلَثةساردن و دواخستني كيَشةي كةركوك… هةموويان لة راثؤرتي بيكةر هاملتؤندا بة رِؤشني هاتوون.
ئةم ئالَوطؤرِة لة نةخشةي ئةمريكادا و بةدةستةوةطرتني راثؤرتي بيكةر هاملتؤن، مةبناي تيَكضوون يان ئالَوطؤري لة بةرةو هاوثةيمانيةتيةكاندا ثيَكهيَنا.
زؤريَك لة بةرةو ئيئتلافةكان شيَوان، توشي ثارضةثارضةبوون بوون، هةلَويَستيان طؤرِا. بةمةش بالآنسي هةر سيَ بةرة سةرةكيةكةي عيَراق ئالَوطؤرِي بةسةردا هات.
ئيَستا بةرةي شيعةكان زؤر لةضاو ئةوكاتةي كة هةلَبذاردن كرا! و دةستور ثةسةندكرا! لاوازترو ثةرتةوازةترة. حزبة ئيسلامي و سونيةكان و ثاشماوةكاني بةعس لةضاو كاتي كةوتني بةعسدا لةهيَزو توانايةكي بةهيَزتر بةهرةمةندن و هيَزةكاني سةحوة لةسةراسةري عيَراقدا بلآوبونةتةوةو ئةوا ئيَستاش رِيَطة كراوةتةوة بؤ طيَرِانةوةي هةزاران ثلةدارو ئةفسةري ثيَشووي بةعس بؤناو سوثاي عيَراق، بةرةي ناسيوناليزمي كورديش كة هاوثةيماني شيعةي سياسي لةعيراق بوو، بة تيَكضووني ئيئتيلافي شيعة، لةئاستي سةراسةريدا لة ثشتيوانييةكي كةمتر بةهرةمةندة، و ئةمةش وايكردوة كة ناسيوناليزمي كورد هةست بة لاوازيةكي زياتر بكات و دوذمنةكانيشي زياتر ببن. ئةمة بةجيا لةوةي ناسيوناليزمي كورد يةكيَتي و ثارتي لةسةر هيَزةكاني سةحوة كة رِوثؤشيَكي هيَزطرتنةوةي بةعسة، تيرِوانينيان جياوازة.
تيَكضووني بالآنسي هيَزو بةرةو هاوثةيمانيةتيةكان، مةبناي ضاوخشاندنةوةية بةهةموو مةسةلة سياسية حةساس وضارةنووسازةكاندا، بةتايبةت لةلايةن ئةم هيَزانةوة كة بالآنسي هيَز بة قازانجيانة. هةر ئةم فاكتةرة تازةيةشة مةبناي سةهةلَداني دةيان كيَشةو تةنطذةي تازةي يةك لةدواي يةكة.
عيَراق مةبناي فدراليزةكردني حوكمةكةي بة ئيتفاقة. ئيتيفاق ياني هةموو رؤذة ئةطةري تيَكضووني هةية. تةنطذةي ئيَستاي عيراق، بةجيا لة ناكامي ئةمريكا لة عيراق و ناوضةكةدا، هاوكات ئاكامي تيَكضووني ئةم رِيَكةوتنامة ئيتفاقيانةية. ئةو ئيتفاقانةي كة هيَزةكان و بزوتنةوةكان لةطةلَ يةكتر هةيانة زؤرتر لة ئاطربةست دةضيَت، تا رِيَكةوتنامةي سياسي كة ثشتي بة تةعوداتي سياسي بةستبيَت.
تةنطذةو ئالَؤسكاوية سياسيةكان لةسةر دةستورو هةمواركردني، دابةشكردني سامانة سروشتيةكان، ياساي نةوت و غاز، بودجة، ثيَشمةرطة، فدراليزم، كيَشةي كةركوك، سنور، ثؤست ئيداري و حكوميةكان، هةلَبذاردن و ئامار، ….. ئةو مةسةلانةن كة هةميشة لةبةردةم هيَزو لايةنةكاني عيَراق و بةرةو هاوثةيمانيةتيةكان و ئةمريكادان.
بزوتنةوة كؤمةلآيةتية لةيةك جياوازةكان، ئةطةر لةسةر هةركام لةومةسةلانةي سةرةوة بةثيَي هيَزي ئيَستايان ريَكةوتنامةيةكيشيان كردبيَت، لةبةرامبةر كيَشة سةرةكي و بناغةيةكان، كيَشة ميَذووي و كيَشمةكيَشة دريَذخايةنةكان، بةرامبةر بةيةك وةستاون.
كيَشةي كةركوك و ناوضة دابرِاوةكان، رِيشةي لةو كيَشمةكيَشة ميَذووي و دريَذخايةنةي دووبزوتنةوةي سياسي جياوازداية، بزوتنةوةي ناسيوناليزمي عةرةب بة ئيسلامي كةيةوة، بة شيعةو سونيةوة، لةطةلَ بزوتنةوةي ناسيوناليزمي كورد لة لايةكي ترةوة.
كةركوك سةتنيز و مةيداني بةيةكداداني ئةم بزوتنةوانةية، بؤ كيَشمةكيَش و برانةوة لةسةر هةركيَشةيةكي تري ئيَستاي كؤمةلَطاي عيَراق.
ئةو هيَزو لايةنانةي كة ثيَشتر لةئاكامي كةوتني بةعسدا، لةوانة بةدياريكراوي ناسيوناليزمي عةرةبي سونةو بةثشتيواني ولآتاني عةرةبي و ناسيوناليزمي عةرةب بةطشتي، لةذيَر طوشاردابوون، لاوازو ثيَنةطرتوو بوون، ئيَستا لةفةزاو دؤخي داطيركاري و دةستيَوةرداني ولآتاني ناوضةكةو ميَذوويةك كةهةيانة، سةريان بةرزكردؤتةوة، بةسةر بةرزكردنةوةيان و ثيَطرتنةوةيان، تابلؤي سياسي عيَراقيان طؤريووة، و هةرِةشةش لةهةر هيَزو لايةنيَك دةكةن، كة يةكثارضةيي خاكي عيَراق!! لةذيَر هةر ناويَكدا بة فدراليزميشةوة، بخاتة مةترسيةوة.
هةرِةشةيةك كة ئيَستا لةذيَر ناوي وةستانةوة بة دذي برياري 140 دا هةية، هةرِةشةية لةخةلَكي كوردستان و ئايندة سياسيةكةي. هةرِةشةي طيَرِانةوةي كوردستانة بة عيَراقةوة، هةرِةشةي سةندنةوةي مافي خةلَكي كوردستانة بؤ دياريكردني ئايندة سياسي خؤي بةدةستي خؤي.
يةكيَتي و ثارتي، وةكو بزوتنةوةي قةومي كورد، لةيةكةم رِؤذي كةوتني بةعسةوة، و لة ضواضيَوةي هةولَةكاني خؤياندا لةطةلَ بةشيَك لة هاوثةيمانة شيعةكانياندا” ئيسلامي سياسي شيعة” بؤ فدراليزةكردني دةسةلاتي حوكم لةعيَراقدا ثيَيان وابوو، هةريَمي كوردستان وةكو هةريَميَكي فيدرال جيَطير دةكةن و دةسةلآتي هةميشةيي خؤيان لةناوضوارضيَوةي سيستةمي فيدرالَي عيَراقدا دريَذة ثيَدةدةن. ئةمةي ئيَستا رِوودةدات و هةرِةشةيةك كة بةكردةوة دةستي ثيَكردوةو رِؤذبةرِؤذيش هيَزي بؤكؤدةكريَتةوة، زةنطي ئاشكراي كؤتاييهاتني مانطي هةنطويني هاوثةيمانيةتي موزةيةفيان، ليَدةدات. ئةم هيواي بة رِةسمي ناسيني هةريَمي فيدرالي كوردستانة كؤتايي ثيَدةهيَنيَ كة يةكيَتي و ثارتي دلَيان ثيَي خؤشكردبوو.
واقعيةت ئةوةية، ئيَستا هةرِةشةيةكي واقعي لةسةر خةلَكي كوردستان هةية، ئةوة كة ضةندة يةكيَتي و ثارتي هؤكارن و بةثرسن لةو واقعيةتة، لةو رِاستية كةم ناكاتةوة كة دةبيَ خةلَكي كوردستان هوشيار بن، و بانطةوازيَكيش بيَت بؤ خؤجياكردنةوةيان لة ئاسؤي حزبةكاني بزوتنةوةي كوردايةتي و طرتنةبةري سياسةت و ئاسؤو رِيَطاضارةكي تري سوسياليستي و ئينساني.
رِيَطاضارةو تابلؤي سياسي داهاتووي عيَراق يةكثارضةيي نيية بة فدراليزم و بيَفدراليةوة، بةلَكو ئايندةي سياسي عيَراق يان تيكضووني ئةم يةكثارضةيةو لةواقعيدا بةرِةسمي ناسيني واقعيةتي جيايي ئيَستايةتي يان رِاطرتنيةتي بة يةكثارضةيةيةكي بةزؤرو بيَطويدانة ئيرادةي خةلَكةكةي و كيَشمةكيش و ململانيَي هةمةجؤري سياسي وهيَز.
لةعيَراقي ئيَستادا، نة حكومةتيَكي سكولارو غةيرة قةومي لةسةر كارةو نةئاسؤي هاتةسةركاري حكومةتيَكي واش لة ئاراداية، بةثيَضةوانةوة ثيَكهاتةي بزوتنةوة سياسي و ضينايةتيةكاني عيَراق ناتوانيَ سيستةمي فيدرالَيش قبولَ بكات، هةرئةمةش مةبناي ناكامي فيدراليزةكردني حوكمي عيَراق بوو، كة ضةندين سالَة بانطةشةي بؤدةكريَت.
خةلَكي كوردستان، ئيَستا و داهاتوويان لةبةردةم هةرِةشةيةكي واقعيداية، هةرِةشةي بةزؤر كيَشكردنةوةي كوردستان بؤ ناو عيَراقيَك كة دةيانكاتةوة بة ثلة دوو، وة مؤرو ناسنامةي عةرةبي بوون ئةدات لة ناوضاواني دانيشتواني عيَراق، بةمةش لة ئيَستاوة زةمينةكاني هةلآواردن و ذينطةي بةيةكدادان و كيَشمةكيَشي هةمةلايةنة، سازدةكات. كة باطراونديَكي ميَذوويش لة ثشتيةتي و برينة سارِيَذنةبووةكاني تا ئيَستا ماون.
بارطرذيةكاني ئيَستاو هيَزكؤكردنةوةكان لة ناوضةكاني خانةقين و جةلةولاو قةرةتةثةو، هيَناني برِطةي 24 لة ياساي هةلَبذاردني نويَنةراني ثاريَزطاكان، كة 22 تةموز لة ثةرلةماني عيَراق دةنطي ثيَدرا، ماف دةدات بةهيَزة ناسيونالست و ئيسلاميةكان عيراق تا هيَزةكانيان بؤ كؤنترؤلَي شاري كةركوك و ناوضة دابراوةكان دابسةثيَنن. ئةمانة هةموويان سةرةتاي هةولَةكاني بزوتنةوةي قةومي و ئيسلامي عةرةبي عيراقين بؤ نيشانداني هيَز و خؤطرتنةوةو رِاوةستاويان لةبةرامبةر بةخةلَكي كوردستاندا.
تيَكضووني ئيئتلاف و ئالَؤسكاوية يةك لةدواي يةكةكان، سةرهةلَداني تةنطذة جؤراوجؤرةكان لةسةر دةيان و سةدان كيَشة لة دؤخي عيَراقي ئيَستادا، بةرهةمي تيَكضووني ئاطربةستيَكي دةورةيي هيَزة بةناو دروستكةرةوةكاني عيَراقة، كة ناوي تةوافقي سياسيان بةسةردا بريبوو.
لةناو دؤخ و هةلومةرجيَكي ئاوادا، و هةرِةشةيةك كة بة بنياتنانةوةي عيَراقي عروبي و ئيسلامي لة دذي خةلَكي كوردستان بةرِيَوةيةو دةستي ثيَكردووة، رِيَطايةكي ترو ئاسؤيةكي سياسي ترو دةخاتة بةردةم خةلَكي كوردستانةوة، رِيَطاي جيابونةوةي كوردستان و ثيَكهيَناني ولآتيَكي سةربةخؤ.
هةريَمي كوردستان، دةميَك سالَة هةريَميَكي سةربةخؤية، سةرباري هةموو هةولَةكاني ئةمريكاو تةوافوقي هيَزة عيراقيةكان و طوشاري ولآتاني ناوضةكةو مةيل و سياسةت و نةخشةكاني حزبةكاني بزوتنةوةي كوردايةتي، ئةم هةريَمة تا هاتووة بةرةو قةوارةيةكي سةربةخؤ رِيَي برِيووة، واقعيةتي سياسي و كؤمةلآيةتي و فةرهةنطي و ئابوري و ئيداري و ثةيوةندي بة دنياي دةرةوة…. جؤريَك بووة كة كةمترين نزيكايةتي بة تيَكةلَبوونةوة بة عيَراقةوة لة خؤي نيشان نةداوة.
ئةم واقعيةتة هةميشة بانطةوازيَك بووة بؤ بووني هةريَمي كوردستان بة ولآتيَكي سةربةخؤ، مةيل و خواستي واقيعي خةلَكي كوردستانيش هةر ئةم ئارةزووة بووة.
ئيَستا ئيتر كة هةرِةشة لةدذي ئةم خواست و ئارةزوةي خةلَكي كوردستان لةبةردةطاية، طرتنةبةري رِيَطايةك بؤ رِةسميةتداني نيَودةولَةتي بة واقعيةتي جيايي بةكردةوةي كوردستان و ثيَكهيَناني ولآتيَكي سكولاري غةيرة قةومي، ئةركيَكة دواخستن هةلَناطريَت. هةر ئةمةشة زةمينةي بةيةكةوة ذياني ئاشتيانةو دانثيانراوي دوو وولآتي ثالَ يةكتري زةمانةت دةكات.
جيابوونةوةي كوردستان و ثيَكهيَناني ولآتيَكي سكولاري غةيرة قةومي ية، كة دةتواني وةكو دةولَةتيَكي سةربةخؤي مؤديَرن كؤمةك و هاوكاري بة خةلَكي ئازاديخوازي عيَراق بكات تا لةضنط ئةو هيَزو حزب و رةوتطةلة دذي ئازادية رِيزةكانيان يةكبةخةن.
هاوكات كوردستانيَكي سةربةخؤو دانثيانراوي نيَودةولَةتي و مؤديرن، بة دام و دةزطاي حكومي و دةولَةتي و موئةسةساتييةوة، دةتواني بؤ ضارةسةري باقي ئةو كيَشانةي لةطةلَ دةولَةتي عيَراق دةميَنيَتةوة، لةسةر سنورو ناوضة جيَطا ناكؤكةكان، و كيَشة هةلَثةسيَردراو يةكلانةكراوةكان، رِيَطاي ياسايي و دروست و مامةلَةي حكومةتي و دةولَةتي بطريَتة بةرو لة ثشتيواني نيَودةولَةتيش بةهرةمةند بيَت.
ئةمة ئةو رِيَطا كارسازو لةبةردةستةية كة ثيَويستة خةلَكي كوردستان خؤياني بؤ ساز ئامادةبكةن، بة خؤثيشانداني ئازادانةو سةراسةري و مليؤني، ئةم خواستة بةرهةقةي خؤيان بة دنياي شارستاني سةردةم رِابطةيةنن و ثشتيواني جيهاني بؤي دةستةبةر بكةن. وة لةو رِيَطا مؤديرنةوة كؤمةلَطاي نيَودةولَةتي ناضار بكةن ملبدات بةخواستي خةلَكي هةريَميَك بؤ ثيَكهيَناني ولآتي سةربةخؤي خؤيان كة نزيكةي 18 سالَة بةكردةوة جياية لة عيَراق.
ئةم رِيَطاضارة كارسازة هةموو تاكيَكي كؤمةلَطا بانطةواز دةكات، بؤ تيَكؤشانيَكي ئازاديخوازانةو مؤديرن و خؤجياكردنةوة لة سياسيةت و رِيَطاضارةو نةخشةكاني بزوتنةوةي كوردايةتي.
13-8-2008