Home ئەرشیف2009سەبارەت بەهەڵبژاردنەکانی کوردستان: دەیان لیست و قەوارەو یەک پەیام، پەیامی دژ بەگۆران!

سەبارەت بەهەڵبژاردنەکانی کوردستان: دەیان لیست و قەوارەو یەک پەیام، پەیامی دژ بەگۆران!

by Abdulla Mahmud

 عبداللة مةحمود1....37

abdulla.mahmud@gmail.com

بيَطومان لةهةر كؤمةلَطايةك و لة ضوارضيَوةي قةوارةي قةلَةمرِةوي هةر دةسةلآتيَكي دامةزراوةيدا، لة ضوارضيَوةي هةر دةولَةت و حكومرِانيةكي ديموكراسي باوي ئةم سةردةمةدا، هيض هةلَبذادنيَك ناتوانيَت طؤرِاني رِيشةيي بةدي بيَنيَت. ئةمة هةركةس بانطةشة بكات، جطة لة بانطةشةي وةهم هيضي تر نابيَت. بةلآم دةكريَت هةلَبذاردن و ثرؤسةكةي ديمةنيَكي جياكةرةوةي دةسةلآت بيَت لةطةلَ رِذيَمة عةسكةرتاري و ديكتاتؤري و كؤنةثاريَزةكاندا. دةكريَت لة رِيَطاي هةلَبذاردنةكانةوة ئةو حزب و لايةنانةي ثيَشتر بةكردةوة هةلَطري ثةيامي ريفؤرم بوون لة كؤمةلَطادا، بانطةشةي ضاكسازيء طؤرِانيان بةكردةوة دةستثيَكردووةو بؤي تيكؤشاون، دواي ئةوةي  شانسي دةسةلآتيان لة هةلَبذاردنةكاندا بؤمةيسةر دةبيَت و دةبنة بةشيَك لة دةسةلآت يان بةتةواوةتي دةبنة زوربة، دةست بؤ رِيفؤرم دةبةن، لةزؤر بواردا ئالَوطؤر دةكةن. بةتايبةتيش لةم كؤمةلَطايانةي نارِةزايةتي تيادا لة ئاراداية، و خواستي طؤرِان بؤتة خواستي طشتي، ئةو حزب و قةوارة سياسيانةي لةكايةي هةلَبذاردنةكاندا براوة دةبن، لةكايةي ضاكسازي و خزمةتطوزاريةكاندا شانسي ثراكتيزةكردني بةشيَك لة بانطةشةكانيان بؤ دةرِةخسيَت ويان باشتر بلَيَم بةسةرياندا دةسةثيَت.

سةرةتاي بانطةشةي هةلَبذاردنةكاني كوردستانيش دةستي ثيَكردووة، هةر يةك لة ليست و قةوارة سياسيةكان، و هةركام لة هاوثةيمانيةتةكان و زوربةي زؤري نوسةران قةلَةم بةدةستاني بةرةو هاوثةيمانيةتي و ليستةكان، حزبي و لاحزبيةكان، خةريكن نةخشة و ثةيامي خؤيان رِادةطةيةنن و ثةخش دةكةنةوة. بانطةشةكان بة جؤريَك خةريكة دةستيان بؤدةبريَت و بةيان دةكريَن، وةكو ئةوةي ئةم هيَزو قةوارة سياسييانة تازة هاتبيَتنة شةقامي كورديةوة، و نؤبةرةي كاري سياسيان بيَت. ثةيامي هةموو لايةن و ليست و قةوارة سياسيةكان، و نوسةرةكانيان ضاكسازي و طؤران و عةدالةتي كؤمةلايةتية. وةستانةوةية بةرِوي طةندةلَي و ليَكجياكردنةوةي دةسةلآتةكان و بةدامةزراوةيي كردني حزب و حكومةت و بةرِيَوةبردنة. زامنكردني خزمةتطوزاريةكان و هيَنانة مةيداني نةفةسي تازةي لاوان و….تاد.

هةموو ئةم بانطةشةو ثةيامانة، هةموو ئةم بةلَيَن و وادة هةمةضةشنة رِةنط و بؤيانة، لة دلَي ثيَضةوانةكردني واقعيةتة سةرةكي و رِيشةيةكاني كوردستانةوة دةردةكيَشريَن و دةركيَشراون.

رِاستة لة كوردستان نارِةزايةتي جةماوةري هةية. نةك هةر طةندةلَي، تالآني ئاشكراي داهات هةية. خواستي طؤرِان و ضاكسازي و عةدالةتي كؤمةلآيةتي هاواريَكي بلَندي شةقامة. بةلآم طرفتي بناغةيي ترو خواستي واقعي تر هةية. مةسةلةي ضاكسازي و طؤران و عةدالةتي كؤمةلآيةتي و بةشداري ثيَكردني نةوةي نوي …. ئةمانة هةموويان ئاكامي واقعيةتيَكي سياسي و حقوقيية. ناديدةطرتني ئةم واقعيةتة سياسية كوشندةية، لةوةش واوةتر رتوشكردني لةلايةن هةنديَك نوسةرو قةلَةم بةدةستي حزبي و دذة حزبيةوة كة بانطةشةي زل و قةبة دةكةن كوشةندةترة.

  دةولَةت نيية،حكومةتي خةلَكي نيية، و لةجيَطاي دةولَةت و حكومةت دوو ئيدارةو دوو ميليشياي حزبي ثاريزةي ئةم دوو ئيدارة حزبية هةية. وةلآمي ئةم ليستانة بؤ ئةم واقعيةتة سياسي ية ضيية؟ ئةمة طةورةترين طرفتة كة داهاتووي سياسي كوردستان و خةلَكةكةي ثيَوة بةندة. هيض كام لةم ليست و قةوارة سياسيانة لايةك لةم واقعيةتة سياسي ية ناكةنةوة، هيضكاميان ئيَستا بةرذةوةنديان ريَطةيان ثيَنادات خؤ لةو حةقيقةتة بدةن كة ضاكسازي و طؤراني كام قةوارةي سياسي و بؤكام ئاينندةو داهاتوويان مةبةستة؟  بؤ هيَشتنةوةي كوردستانة بةم حالَةي ئيَستايةوة يان بؤ طريَدانةوةيةتي بة بةغداوة؟ ئايا هيض كام لة دوو حالَةتة ضارةنوس و ئايندةيةكي باشتر دةخةنة بةردةم خةلَكي كوردستانةوة؟ ئةطةر وةزع بةم شيَوةية بميَنيَ و رِاثسكاني نيَوان بةغداو هةوليَر بة قازانجي كام لا تةواو دةبيَت؟ خؤ ئةطةر هةوليَر سوربيَت لةسةر سياسةتي ثةيوةست بونةوةي بة بةغداوة ئايا خةلَكي كوردستان سةرئةنجام بةئاقاري ثلة دوويدا راثيَض ناكريَنةوة؟ ئةي وةلآم ضيية؟ من لامواية هةر ليست و قةوارةيةوكي سياسي نةخشةوثرؤذةي بؤ وةلآمي بةكردةوةي ئةم ثرسيارة نةبيَت و بؤي تيَنةكؤشيَت، هاتو هاواري ضاكسازي وطؤان لةطةمةيةكي منالآنة زياتر هيضي تري نيية.

كاتيَك باسي ضاكسازي دةكريَت، بة ثلةي يةكةم دةبيَت باسي ليَكجياكردنةوةي دةسةلآتةكاني ياسادانان و جيَبةجيَكردن ودادوةي بيَت لةيةكتري، دةبيَ باسي دةست كؤتاكردني حزب بيَت لة حكومةت و ئيدارةو جومطةكاني.

بةلآم ئةمة كاتيَك ماناي واقعي دةبيَت كة حكومةت هةبيَت، وة حكومةتيش ئةو كاتة ماناي واقعي دةبيَت و رِةسميةتي دةبيَت كة ئةم حكومةتة حكومةتي دةولَةتيَكي ثيَناسةكراوي و بةرِةسميةت ناسراوي نيَودةولَةتي بيَت. لةواقعي كوردستاندا ئةمة ونة. دةولَةت” هيض دةولَةتيَك و بةهيض ناوةرِؤكيَكةوة” نيية، بؤية حكومةتيش كة ثيَكهيَنراوة و ثةرلةمانيَك كة بؤي قوتكراوةتةوة تةنها رِوكةشي قةوارةو تةلاري ئارايشيَكي حزبيية.

ليَرةوة باسي ضاكسازي تةنها دةبيَتة ئارايشي حزبي و دام دةزطاكان و بةثرس و ليَثسرسراوةتيية حزبيةكان، نةك سيستةمي سياسي و بةرِيوةبردني ولآت. بؤية ئةم بانطةشةية هيَندةي بؤ طيَذكردن و خؤدزينةوةي حزب و قةوارةو لايةنة سياسيةكانة، نيو ئةوةندة بة ماناي هةنطاونان وة ثةرؤشي بؤ ضاكسازي نيية.

هةروةها هةموو ليست و قةوارة سياسيةكان بةحزبي و غةيرة حزبيةوة بة ميدياي ئازادو دةستةمؤكراوي حزب و و غةيرة حزبيةوة، ضةمكي طةندةلَي و بةطذاضونةوةي طةندةلَيان بة رِيَطايةك بؤ ضاكسازي بةدةستةوة طرتووة. ثيَشبركيء هاتو هاوار بؤ وةستانةوة بةدذي طةندةلَيدا بانطةشةي هةموويانة. لةكاتيكدا ئةمة طومراكردنيَكي ئاشكرا و ديديَكي بيَئةندازة نا تةندروست و سةرليَشيَويَنةرو ناعةقلانيية بؤ واقعي كوردستان.

يةكةم ئةوةي لة كوردستان هةية طةندةلَي نيية، فةرهودي داهاتي ئاشكراي كؤمةلَطاية لةلايةن دوو حزبي ميليشيايي و بةشداري ثيَكرني هاوثةيمانةكانيانة ليَي. ئاخر ئةطةر  طةندةلَي واقعيةتي هةموو دنياي ئةم سةردةمةية، ئةطةر طةندةلَي بةماناي بةدكةلَك وةرطرتنة لة داهاتي كؤمةلَطا، بةهرةبةرداري دةسةلاَتة بؤ ثيَكةوة ناني سةروةت و طرتنةبةي رِيَطاي هةمةضةشنةكانة بؤ لوشداني ثاروي دةمي خةلَك و خؤدةولَةمةندكردن. ئةوا ئةوةي لة كوردستان دةطوزةريَ جطة لةهةموو ئةمانة كة ثيَي دةوتريَت طةندةلَي، دزي و تالآني ئاشكراية. دزي و تالآنيةك كة هةموو جومطةكاني ذياني ئابوري و سياسي و كؤمةلايةتي و فةرهةنطي و هونةري  …. طرتؤتةوة. تيرؤي ئابوري كؤمةلَطاي بةنةخشةي دوو حزبي ميليشيايية كة لةداهاتي زؤرو زةبةندي خةلَكي كوردستان و هةموو سةرضاوةكاني تري ئابوري و داهات هؤيةكاني بةرهةمهينان كة بةر لةهةمو كةس بةبةرضاوي حكومةت و ثةرلةمانةوة!! برابةشي دةكةن و ثاشان باقياتيكي كةمي بة ثلان و نةخشةوة و بةدوور لة هيض ضاوديَري و ليَثرسينةوةيةك وةكو سوالَكةرانة سةرفي موضة و هةندي خزمةتطوزاري ناسةركةوتوو ئةكةن، خيَري جيَبةجيَكردني ئةم خزمةتطوزاريانةش لة رِيَطاي حزب و كؤمثانياكانيان و بةرثرساني بةلَيَندةرو دؤستانيان دةطيَرِدريَتةوة بؤ مالَة باواني حزبي دةسةلاَت بةدةستي ميليشاكان. كةضي بيَشةمانة بةم حالَةتة ناوازةو ضةتةطةريية دةلَيَن طةندةلَي. سةير ئةوةية رِيزيَكي فراوان لة نوسةران و ميدياي سةربةخؤ و نيمضة سةربةخؤش بةهةمان ئاواز دةرِوانة ئةم حالَةتةو ثيَ ئةلَيَن طةندةلَي. لةكاتيَكدا ئةم دزي و تالآني ئاشكراية و طةندةلَيش بةشيَكي بضوكي ئةم ذينطةي تالآنيةية. ئةمةش تايبةتمةنديةكي دةسةلآتي ميليشيايية و لةهيض طؤشةيةكي دنيادا نةبووةو نيية ميليشيا دةسةلاتدار بيَت و فةرهودي داهاتي ئةم كؤمةلطاية واقعيةت نةبيَت. هيض كام لة ليست و قةوارة سياسيةكان نةخشةو ثلاني بؤئةم حالَةتة نيية، بؤية هةراوهؤرياي دذي طةندةلَيان، خؤراكيَكي جةنطي هةلَبذاردنةكانة.

هيض كام لةم ليست و قةوارة سياسيانة، بةتايبةت رِيزيَكي بةرينيان كة بانطةشةي ديموكراسي و مؤديرنةو ثؤست مؤديرنةيان… هةلَطرتووة، باسي جياكردنةوةي دين لة دةسةلات ناكةن، لةكاتيَكدا ئةمة يةكيَك لة ثاية هةرة بنةرِةتيةكاني ديموكراسي و مؤديرن خوازةكانة و ديموكراسي و مؤديَرنةي ثيَدةناسريَتةوة.

يةكساني ذن و ثياو لة بةرنامةياندا نيية، لة كاتيَكدا ئةمة ثرسيَكي طرنطي كؤمةلَطاي كوردستانة. هةر حزب و قةوارةيةكي سياسي و تيَكؤشةري بةكردةوةي نةبوبيَتء نةبيَت ثيَ بزانيَ يان نةزانيَ بةرثرسي فوارةي خويَني هةزاران ذنة كة بة بيانوي ناموسثةرستي يةوة جةستةيان ئةنجن ئةنجن دةكريَت، يان لة ئاكامي بيَمافي ضةوساندنةوةي هةمةلايةنةوة خؤيان لة ناضاريدا بؤ دةربازبون لة دؤزةخي سةر زةوي طرِ بةرئةدةنة جةستةي خؤيان و كؤتايي بةذيانيان دةهيَنن. ئاماري ئةم جةنطي دذي ذنة لة ئاماري كوشتاري بةعس بةرامبةر بةخةلَكي كوردستان كةمتر نيية.

باسي ئازادي سياسيش تةنها بة بوني ضةند ميدياو زؤري بلآوبونةوةي طؤظار رِؤذنامةو هةفتةنامةو…. ويَنا دةكةن. لةكاتيَكدا باسي ئازادي و ئازادي سياسي و ئازادي رؤذنامةطةي ضةمكيَكي فراوانترةو ئةطةر تةنها ميديا و زؤري رؤذنامةو هةفتةنامة ثيَوانة بيَت ئةوا ئيَران و دةيان ولآتي عةسكةرتاري و كؤنةثاريز لةدنيا هةن كة ذمارةي رِؤذنامةو ميديا  تياياندا زؤر لة هي كوردستان زياترة. بؤية باسي ئازادي سياسي و تةنانةت ئازادي ضاثةمةني و بةيان وبلآوكردنةوة ئةمة نيية كة ئيَستا هةية، ئازادي سياسي و بةيان وبلآوكردنةوةو رِؤذنامةطةري ئةطةر كؤي رِةخنةو رةخنةطرتني بيَقةيدو شةرت لةهةموولايةنة سياسي و كةلتوري  ئةخلاقي و ئايدؤلؤذياكاني كؤمةلَطا،  وة هةلَوةشاندنةوةي زؤرليَكردن بؤ رِيَزطرتن لة ئينتيما بؤ بةناو موقةدةساتي ديني و  ميللي ونيشتماني و رِةمزةكاني و كؤتاييهينان بةسانسؤر … ئازادي ديندارو بيَديني، ئازادي كؤبونةوةو مانطرتن و خؤثيشاندان، بةيان و ضاثةمةني ثيَكهيَناني حزب و كؤركؤمةلَةكان، ئازادي دةست رِاطةيشتن بة زانياريةكان… نةطريَتة خؤي، وة قةدةغةي هةمووجؤرة وروذاندن و ضاوسوركرنةوةيةكي ديني و ميللي و كةلتوري لةدذي دةربريني ئازادانةي بؤضووني تاكةكان …تاد،  زامن نةكات لة خؤلَكردنة ضاوي خةلَك زياتر هيضي تر نيية، بؤية ئةمةش ثةيامي هيض ليست و قةوارةيةكي سياسي و نيية.

خزمةتطوزاريةكان، لةكاتيَكدا دةسةلاتي سياسي لةكوردستان كةوتؤتة ذيَر طوشاري رِاطةياندن و نارِةزايةتي خةلَكيةوة سةبارةت بة خزمةتطوزاري و جيَبةجيَكردني ثرؤذة خزمةتطوزاريةكان، دةسةلات خةريكي هيَناني ئامارو ئةرقام و نيشانداني ضةند ثرؤذةيةكي كةمو كورت و ناسةركةوتووة، ثيَوانةكةشي 1991 بؤ 2009 ية. سةيرة دةسةلات و قةلَةمة مؤلَةتثيَدراوةكانيان لةمة تيناطةن كة كةماوةي نيَوان 2001 بؤ 2009 هةذدة سالَة لةو ماوةيةدا ذمارةي دانيشتواني كوردستان زيادي كردووة، داخوازي خةلَكي ضؤتة سةرةوة، نةوةي نويَ بة ضاوةرِواني سةردةمةوة ثيَطةيشتووة، كؤمةلَطا كراوةتر بووة.  كةضي كردنةوةي قوتابخانةو زانكؤو ثةيمانطاكان و خةستةخانة و نؤذةنكردني ضةند رِيَطاو بان وقيرتاوكردني ضةند شةقام و رِيطاو بانيك بة خيَرو سةدةقة دةزانن بؤخةلَكي كوردستان، لةكاتيَكدا خودي ئةم ضةند ثرؤذة خزمةتطوزاريانة بة ثاروي دةمي خةلَك و لة داهاتي خةلَكي كوردستان كراوةو بة جيا لةوانةش كراوةتة سةرضاوةيةكي تالآني بؤ خؤيان. يان سةير ئةوةية كة باسي ئازاديء خزمةتطوزاريةكان دةكةن، لةجيَطاي ئةوةي خؤيان بة ولاتيَكي ثيَشكةوتوو بةراورد بكةن خؤيان بة ولاتاني كؤنةثةرستي ناوضةكة ثيَوانة دةكةن،  بةمةش جطة لةوةي خؤيان بة نمونةي شةرماوةر ثيَوانة دةكةن، هاوكات نيشان ئةدةن كة ناتوانن و لةم ولاتة كؤنةثةرستانة لة ثيَشتر بن و ديموكراسي تر!! بن. ئةمة جطة لة حزبة دةسةلات بةدةستةكان حزبة بةناو ريفؤرمخواز ضاكسازي خوازةكانيش لةثال ئةم حزبانةدا هةلَطري ثةياميَكي تر نين و نةبوون. بة ثيَضةوانةوة هةموويان هيَزي دذي طؤرِانن.

هةروةها باسي عةدالةتي كؤمةلايةتي، لةو كاتةوةي باسي عةدالةتي كؤمةلايةتي لةذيَر طوشاردا بؤتة مؤدي شةقامي كوردي، لةوكاتةوة قلَشت و نابةرابةري كؤمةلآيةتي بةرين تر بؤتةوة. فيرعةوناواكان زياتر بوون و لةبةرامبةريشدا هةذاري و زيادي كردووة. قلَشتي ضينايةتي فراوانتر بؤتةوة. كةواتة باسي خزمةتطوزاري و ئازادي و ضاكسازي عةدالةتي كؤمةلايةتي و بةرةو كؤمةلَطاي كراوة بوون ناتواني وةكو خيَرو سةدةقةي ئةحزاب بؤي برِوانريَت و هةلَطري واقعي و بةكردةوةي بانطةشةكاني هةلَبذاردن بن.

لةوانةية كةسانيَك بثرسن بلَيَن ئةي ضارضيية كة هةلَبذاردن ضارةسةر نيية؟ منيش بةسادةيي دةلَيَم، هةلَبذاردن بة هيَزي ديموكراتيخواز دةكريَت، بة هيَزي ليبرال مؤديَرن دةكريَت، بةو هيَزو لايةنانة دةكريَت كة ئيرادةي طؤرِانيان هةية و طؤرانكاري خوازن، ئةطةر نا هةلَبذاردن لة باشترين حالَةتدا دةبيَتة دوبارةكردنةوةي هةلَبذاردنة كاريكاتؤريةكاني ولاتة كؤنةثةرست و ديكتاتؤرةكان. ئةو هةلَبذاردنانةي بةر لةثرؤسةكةي ئاكامةكانيان ديارة، و برِاوةتةوة.

تا لةجيَطاي  دةولَةت و حكومةت، حزب وميليشا قةلَةمرِةي دةسةلآتي لةدةستدا بيَت، و ثاروي دةمي خةلَك بة بارمتةطيرابيَت، كؤنترؤلي داهاتي كؤمةلَطا و ميدياو تؤرِي راطةياندني ناسراو ثرِ تيراذ لةذيَر ضةثؤكي ميليشياكاندا بيَت، هةلَبذاردنةكاني جطة لةهةلَبذاردني ميليشياكان، هيضي تر نيية. وة جطة لةهيَزة خاوةن ميليشياكان، هيض هيَزيَكي تر ناتوانيَت طرةوي هةلَبذاردن بباتةوة يان زؤر ثيَي ليَي رِابكيَشيَت. هيض كؤميسؤنيَكي هةلَبذاردنيش لةكوردستان ناتوانيَ سةربةخؤ بيَت. هةموو ئةو هيَزو لايةنانةي ئيَستا كة ميليشيايان هةيةو دةضنة ناوكايةكاني هةلَبذاردنةوة، ئةطةر طؤرِانكيَش ببيَت كة لةوانةية ببيَت و دةبيَت، هيض لةواقعيةتي سياسي كؤمةلَطاي كوردستان و طرفتةكاني ناطؤرِيَت، بةلَكة هيَزي ميليشايي تر دةكاتة خاوةن ضةند كورسيةيةك بة ئةندازةي ميليشيايةكةي. و بانطةوازو وادةو بةلَيَنةكانيش هيض بناغةيةكيان نيية، بؤية رِيَطاضارة بةشداري نةكردن و تةحريمكردنيكي ئةكتيفة، نا وتنة بة هةلَبذاردنيَك كة هةلطري هيض ئالوطؤريكي ئينساني نيية بؤ داهاتوو. هاوكات هيض كام لةقةوارة سياسية بةشدارةكان جطة لةوةي وةلاميان بؤهيض كام لة طرفتة رِيشةيةكاني كؤمةلَطا ثيَ نيية. بؤية ثيَويستة ئةم هةلَبذاردنة” هةلَبذاردني ميليشياكان” بكريَتة سةكؤيةك بؤ “نا” وتن بة طريَدانةوةي كوردستان بة مةركةزةوة. بةلَي وتن و بةرزكردنةوةي خواستي بةدةولَةت بووني خةلَكي كوردستان، ثيَكهيَناني دةولَةتيَكي مؤديَرن سةربةخؤي غةيرة قةوميية. ئةوةي خوازياري طؤرِانة طؤراني جدي و ريشةيي ليَرةوة دةست ثيَدةكات. ئةم ليست و قةوارانةي لةطةمةي هةلَبذاردنةكاندان بيَ هةلآواردن هؤكاري واقعيةتي سياسي كؤمةلَطاي كوردستانن، وةهيضكاميان ثرؤذةي جياواز بةيةكيان بؤ ئاينندةي سياسي كوردستان ثيَ نيية، ئةو ثرؤذانةي ثيَيانة ثرؤذةي داواي بةشة لة داهات و دةسةلآت. خةلَكي كوردستان ثيَويستة بلَي “نا” بؤهةموو لايةكتان، هةموتان ميَذووتان ديارة، لةشةرِدا خويَنتان رِشتين، لة ئاشتيدا خويَنتات مذين، و برِؤن و دةست لةيةخةمان بكةنةوة، وة بؤئةمةش ئةبيَ ئامادةي نةبةردي طةورة بن.وة دةبيَ بةو نوسةرانةي بةناحةق ثيَيان دةلَيَن رِوناكبيرو ثيَشكةوتخواز بليَين ميَذووي ديَوو تاوانكارانمان بؤمةكةن بة ميَذووي فريشتةكان. ميَذوو واقعي لةئيَوةش نابوريَت.

 

لەوانەیە تۆ ئەمانەشت بە دڵ بێت

لێدوانێک بەجێ بهێلە