عبداللة مةحمود
abdulla.mahmud@gmail.com
وا بريارة مانطي 15-5 ئةمسالَ هةردوو هةلَبذاردني ثاريزطاكان و ثةرلةماني كوردستان بةريَوة بضيَت، بيَطومان بة دامةزراوةييكردن و بة ياساييكردني دةسةلآت و شيَوةي بةريَوةبردني دةسةلآت لة رِيَطاي متمانةي دةنطي خةلَكةوة بة شيَوةي باوي ديموكراسي ثةلةماني ئيَستاي دنيا، زؤر باشترة لة دةسةلآتي ديكتاتؤري و عةسكةرتاريةت، زؤر باشترة لة دةسةلآتي ميليشيايي، زؤر باشترة لةدةسةلاتي تاك حزبي و دةسةلآتي ئيئتيلافي.
بةلام لة كوردستاندا، هةلَبذاردن لةبةردةم سةدان ثرسيارداية، كة ريَطرن لةوةي هةلَبذاردنيَكي شياو بةريَوة بضيَت، رِيَطرن لةوةي دةنطي خةلَك مايةي بؤدابنريَت، ريَطرن لةوةي دةسةلات بةياسايي بكريَت، ريَطرن لةوةي ئئتيلافي نيَو ضوارضيَوةي ريَكةوتننامةي سترايجي يةكيَتي و ثارتي، بشيَويَني. ريَطرن لةوةي هيض لايةنيَكي دؤراو مل بة ئاكامةكةي بدات.
ثرسيار ئةوةية، ئايا دةستبردني يةكيَتي و ثارتي بؤ هةلَبذاردنةكان، بةرهةمي وةفاداري ئةوانة بة برياري ثيَشووي ثةرلةمان يان دريَذكراوةي هةلَبذاردنةكاني عيَراقة؟ ئايا هةلَبذاردنةكان لةذيَر طوشار و بة برياري بةغداية يان ثيَداويستيةكي درك ثيَكراوو ثيَويستة كة يةكيَتي و ثارتي ثةييان ثيَبردووة؟ ئايا هةلَبذاردنةكاني ئةم جارة بؤ بةرِةسمي كردني فيدراليزمة؟ ئايا ثرؤسةو فةزاي هةلَبذاردنةكان بؤ هةموو حزب و لايةنةكان وةكو يةكة يان تةنها بؤ هةردوو حزبي دةسةلات و ثاوانخوازة؟ ئايا ئازادي بانطةشةكاني هةلَبذاردان، ئازادي هةموو حزب و لايةنةكان و ليستة سةربةخؤكان و كةسايةتيةكان، بؤ هةمووان فةراهةم دةكريَت؟ ئايا ئيمكانيةت و داهات دةخريَتة بةردةستي هةمووان بؤ ئةوةي بتوانن دةنطي خؤيان، قسةي خؤيان، بةرنامةو ثلاتفؤرمي خؤيان، بانطةشةكاني خؤيان، بطةيةنن بةخةلَكي؟ ئايا ئةو سةدان هةزار كةسة لة كارمةندو كريَكارو موضةخؤرةي حزب ثسولَةي دامةزراندني ثيَيان داوة، هةرِةشةي نانبرِينيان ليَناكريَت ئةطةر دةنط نةدةن؟ ئايا ناخريَنة ذيَر ضاوديَريةوة و ئةطةر دةنطيان بةحزبي ترو ليستي تردا ضيان بةسةرديَت؟ يان ئةطةر بةشداري دةنطدانيان نةكرد ضي؟ ئايا فةرهةنطي سادةي ريَزطرتن لة ئازادي بةيان و بانطةشةكاني هةلَبذاردن رةضاو دةكريَت و شةرِة ثةرؤ و سوكايةتي بةيةكتري كردن تا دةطات بةضاوسوركردنةوةو هةرِةشةو ليَدان و توندوتيذي، ناطيريَتة بةر؟ سةرئةنجام ئةطةر هةلَبذاردنةكان بة ناو هةموو ئةم تونيلانةدا و بةناو دةريايةك لة ثرسيارو طيَرمةو كيَشةشدا برِاوت، ئاكامةكةي قبولَ دةكريَت؟
بةثيَي هةموو واقعيةتة سياسي و ئابوري و ضينايةتيةكاني كوردستان، و بةثيَي تةجروبةيةكي واقعي كة تا ئيَستا خةلَكي كوردستان بينيويةتي و دنياش شاهيدي بووة، بةثيَي واقعيةتي مامةلَةي حزبةكان لةطةلَ يةكتر، بةثيَي مامةلَةي حزبةكان لةطةلَ ريزةكاني خؤيان و بيرورِاي جياوازي نيَوخؤيان، بةثيَي ناديموكراسي و بوون و نامةدةني بووني خؤيان، ئةوةيان سةلماندووة، كة ناتوانن بضنة نيَو ويَنةي هيض هةلَبذاردنيَكي نةك ئةوروثي تةنانةت هةلَبذاردنيَكي ولاتة بة ناو ديموكراسيةكاني خؤرهةلاتيش.
واقعيةت ئةوةية هةلَبذاردنيَك كة بريارة بةريَوة بضيَت، جطة لةرِويةكي درؤزنانةي ديموكراسيةكي كلك و طويَكراوي دةسةلاتي ميليشايي ئةحزب و عةقليةتي عةسكةرتايةتي شاخ و فةرهةنطي دواكةوتوانةي شةرق ناتواني زياتر ببيَت. ضونكة هةلَبذاردنيَك كة بريارة بكريَت تةنها هةولَيك و مانؤريَكي بةرطريكةرانةية لةبةرامبةر لايةنة ناسيوناليستة- ئيسلاميةكاني عيراقدا، بؤ هيَشتنةوةي سةهمي ناسيوناليزمي كورد لة بةغداو رِةسماندني دةسةلآتدارتييان بةسةركوردستاندا.
هةموو كةسيَك ئةو راستية ئةزانيَت، ثرؤذةي فيدراليزةكردني عيَراق، شكستي هيَناوة. ريَكةوتنامةي نيَوان لايةنةكان بةسةريةكدا رِووخاوة. بالانسي هيَزةكان و هاوسةنطي هيَزي لايةنةكان و بزوتنةوةكان طؤراني بةسةردا هاتووة. ئةمريكا لةعيَراق سةرطةرمي ثرؤسةي كشانةوةية، دةخالةتي ولاتاني ناوضةكة روو لةسةرة. كيَشمةكيَشي نيوان بةغداو هةولير لةسةر” بودجة، نةوت و غاز، سنورو ناوضة جيناكؤكةكان، مادةي 140 و كةركوك، ثيشمةرطة، سنورداركردني دةسةلاتي هةريمةكان( كة رةمةكةي رووي لة دةسةلاتي هةريمة) لةهةلَكشانداية.
رةوينةوةي خؤشباوةري خةلَكي كوردستان بة يةكيتي و ثارتي و سةرجةم حزبةكاني بزوتنةوةي قةومي كورد، دةسثيَكردني دةورةيةكي ثر نةفرةت و نارةزايةتي بةدذي دةسةلاتي تالانجي و طةندةل و بيدةرةبةست بةرامبةر بةسةرةتاييترين خزمةتطوزاريةكاني خةلَك و كةمترين ثيداويسيةكاني ئينساني ئةم سةردةمة. و لةذيَر سايةي ئةمةدا هةلَتؤقيني ئؤثؤزيسؤني ثوض و هةولَيان بؤ كةلك وةرطرتن لة نارِةزايةتي و نةفرةتي خةلَك لة دةسةلاتي هةردوو حزبي حاكم لة كوردستاندا بيَئةوةي هيض ثرؤذةيةكي جياوازو جديان لة هي ثارتي و يةكيتي و ثيَبيَت. تةنانةت ئةم خؤي بة ئؤثؤزيسيؤن زانانة، زياتر لة دةيةو نيويَكة، لةثالَ دةسةلات و بة داهاتي دةسةلات و بة هاوثةيمانيةتي لةطةل دةسةلات و بة موضةي دةسةلات، بةشداريان لةشةرو ئاشتي حزبة دةسةلاتدارةكاندا كردووة بةشيَكن لة فةزاي سياسي ليخني كؤمةلطا، بةرثرسن لةهةموو ئةو موسيبةتانةي تا ئيستا يةخةي خةلكي كوردستانيان طرتووة. تةنانةت ليستي بةناو سةربةخؤ و ريفؤرمخواز كة كةسايةتيةكانيان ضةندين دةهةية كةسي خاوةن بريارو كةسايةتي دةرجة لة ثيشي دةسةلاتي حزب بوون و بةشدارن لة ميذوويةكي دريذي شةرو برسيتي و خةلَك و خؤشخزمةتي بة ولاتاني كؤنةثةرستي ناوضةكة. ئةمانة ناتونن هيض بة ئاقاري خزمةت بةخةلَك و بةرذوةنديةكانيان و ديموكراسي بةمانا باوةكةشي بكةن. ئةمانة دةيانةوي ببنة فرياد رةسي ناسيوناليزم لةدةست نةفرةتي خةلك و راي طشتي و رةسمي و جةماوةري. بةلام بةهةمان كةرةسةي كؤن و بةهةمان هةطبة و ثةيامي سياسيةوة.
هةلَبذاردنيَك كة لة فةزاي ئيستاي كوردستاندا خةريكة نةخشةي بؤ دائةريَذريَت، كاردانةوةي دةسةلاتي ناسيوناليزمي كوردة بةرامبةر بة دةسةلاتي ئيَستا لة بةغدا، و ثةيوةندي بة خةلَكي كوردستان و بةرذةوةنديةكاني ئةوانةوة نيية. خةلَكي كوردستان كة ليَوان ليَوة لة نةفرةت و ماوةي نزيك بةدووسالَة لةسةرجادةية و بةياني نارةزايةتيةكاني خؤي ئةكات، لةثالَ ميدياي راديكال و ئازادو نيمضة ئازاد دا، ئؤثؤزيسيؤني واقعي دةسةلاتي ناسيوناليزمي كوردة، ثيَويستة ببيَتة ئؤثؤزيسؤني جياوازو سةربةخؤ دذ بة دةسةلات و سينايؤكاني. خواستي سةربةخؤي هةريمي كوردستان، و ثيكهيناني ولاتيكي سةربةخؤ و وةستانةوةي بةنةخشة بةرامبةر بة هةرةشةكاني ناوةندو هيَزةكاني، و هةرةشةو دةستيوةردان و ملهوري ولاتاني ناوضةكة، هةلَبذيَريَت.
ئةطةر بريارة هةلبذاردنيَكي مؤديَرن بةريَوة ببريَت ئةبيَ بؤ جغرافيايةكي ثيناسةكراو بيَت، ئةبي دوور بيَت لة هةرةشةو دةستيوةرداني ولاتاني ناوضةكة، و هةرِةشةي ئاينندةي ناوةند لة هةريم. هةلَبذاردن ئةبيَت بؤ ثيَكهيَناني حكومةت و ثةرلةمانيكي ولاتي بيَت، كة مافي دةسةلاتداريتي رِةسمي لةلايةن مةرجةعة نيودةولةتيةكانةوة ثيَبدريت. ئةمةش ثيَويستي بة جغرافياي بةرِةسمي ناسراوي نيودةولَةتي و زامن بووني مافي هاولاتي بوونةوة هةية.
دةنطي بةرِةسمي ناسيني مافي دةسةلاتدارتيَتي، دةنطي خوازياراني جيابونةوةي كوردستان و ثيَهكيَناني ولاتيَكي سةربةخؤي سكولاري ناقةومي، دةنطي بةرةسمي ناسيني ئازادي و ئازادي سياسي، دةنطي بزوتنةوةكاني كريكاران و لاوان و ذنان و تويذة مةحرومةكاني كؤمةلطا، بةدذي تالاني و طةندةلي و بؤ خزمةتطوزاري و ريزطرتن لة ئيرادةي ئينسانةكان، ئؤثؤزيسؤني واقعي ناو كؤمةلطاي كورستانة، بؤ طؤرانكاري ريشةيي. ئةمة دةنطة دةنطي ناية بؤ سيناريؤكاني هةلبذاردن و درؤ ئارايشدراوةكاني بةناو ئؤثؤزيسؤنيَكي موضة خؤري حزب و دةسةلآتي ميليشيايي.