نێوەند: وەک دەبینین بەم دواییانە هەڵمەتێکی بەرفراوان لەئا
رادایە لەلایەن دەسەڵاتی سیاسیی کوردستانەوە بۆ بەرتەسککردنەوەی ئەو فەزا نیمچە ئازادەی ئەمڕۆ بەهۆی بارێکی دیفاکتۆوە بۆ کاری میدیاو رۆژنامەنووسیی فەراهەمبووە، ئەم بەرتەسککردنەوەیە لەگوشاری جۆراوجۆرەوە دەستپێدەکات تادەگات بەتیرۆری رۆژنامەنووسان، ئێمە دەپرسین بۆچی بەدیاریکراویی لەم ساتەوەختەدا دەسەڵات ئەو رێگەیە دەگرێتەبەر، مەغزاکانی ئەودیو ئەم بەرتەسککردنەوەیە لەچیدا دەبینن ؟
عبداللە مەحمود: یەکێک لەو دیمەنانەی بەدوای ڕاپەرینی 1991خەڵکی کوردستانەوە تا ئێستا، هەمیشەو بێپسانەوە لە ئارادابووە، ململانێی دەسەڵات بووە لەگەڵ فەزای نیمچە ئاوەڵای سیاسی کوردستان، فەزایەک کە بەرهەمی ڕاپەرینی خەڵکی کوردستان بوو.
یەکێتی و پارتی و میدیای سەربەخۆیان و نووسەرانی مۆڵەتپێدراویان بە پێچەوانەی واقعیەتەوە دۆخی تاڕادەیەک کراوەی کوردستان بەبەرهەم و خێرو بەرەکەتی خۆیان دەزانن بۆ خەڵکی کوردستان، لەکاتێکدا پێچەوانەی ئەمە ڕاستە، تەنانەت دەسەڵاتدارێتی ئەوانیش بەرهەمی جەنگ و پاشانیش بەرهەمی ڕاپەرینی خەڵک بوو لەدژی بەعس و دەسەڵاتە خوێناویەکەی.
ئێستا نزیکەی 18 ساڵە کوردستان لەژێرسایەی دەسەڵاتی یەکێتی و پارتیدایە، لەماوەی ئەم 18 ساڵەدا، یەک مانگ و هەفتە نییە، ئێمە شاهیدی هێرش و پێشیلکاریەکانی دەسەڵات نەبین لەدژی ئازادی، و لەدژی میدیای ئازادو و نیمچە ئازادو میدیای دەستەمۆنەکراو و میدیای دەرەوەی دوو حزبی دەسەلات بەدەست و نووسەران .
لەو ماوەیەدا بەدەیان نووسەر تیرۆرکراون و خراونەتە زیندانەوە یان ناچار بە دەربەردەری و ئاوارەیی کراون، دەیان بڵاوکراوەو ڕۆژنامەو هەفتەنامەو گۆڤار داخراون و لەوانە” وڵات، یەکسانی، نفار، بۆپێشەوە، ئەمرۆ، بزاو ….. زوری تریش.
ئەوەش کە ئەمڕۆ وادێتە بەرچاو هێرشەکان توندبوبنەوە، هەڕەشەکان زیادبووبن، تیرۆی ڕۆژنامەنووسان بەرین بوبێتەوە، چەند هۆکارێکی هەیە.
لەوانە ئەمرۆ قڵشتی نێوان دەسەڵات و خەڵک سەرجەم لایەنەکانی ژیانی کۆمەڵگای تەنیووە، ئەمرۆ دزو تاڵانی و گەندەڵی، تیرۆری ئاشکرای داهاتی کۆمەڵگا، گرانی بازار کە دیکتاتۆرێکی کەم وێنەی سەر ژیانی خەڵکە، تا کوشتنی ئاوات و ئارەزووە زۆرو بێبنەکانی لاوان، و تێکشکاندنیان، قەسابیکردنی ژنان، گوێنەدان بە داواو خواستەکانی خەڵک و خزمەتگوزاریەکان، مانەوەی زوربەی یاساو ڕێساکانی بەعس لەکوردستان، هێرش بۆ سەر خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیەکانی خەڵک، …. ئەو واقعیەتەیە کە ئیتر قابیلی قبوڵ نییە. کە دەبێ بوترێن وڕاشکاوانەتر ڕابگەیەنرێن
هەروەها کراوەیی دنیای ئەمرۆو لێکهەڵپێکانی و ئەم نەخشەی زانستی کۆمپیوتەرو ئەنتەرنێت و سەتەلایت و هاموشۆیەی کوردستان و دنیا، دەستەمۆنەکرانی میدیاو نووسەرانی.
ئەمانە دوو هۆکاری سەرەکین و لەدڵی ئەم هەلومەرجەدا، تا هاتووە میدیا نەخشی خۆی گێراوە، نەخش و کاریگەری میدیای دەرەوەی دەسەڵات بەتایبەت بەدوای کەوتنی بەعسەوە، زۆر بەرچاوەو یەکێکە لەو دیاردانەی کە ناکرێ نادیدە بگیرێت.
ئەمرۆ گەندەڵی و تاڵانی، داتای فەسادی و پێشێلکاریەکان، ڕێکەوتنە پشت پەردەکان، ناکۆکی و ڕێکەوتنامەی ژوورە تایبەتەکان و کۆبونەوەکان، گێڕانەوەی حیکایەتە هەمەچەشنە تەکاندەرەکانی کۆمەڵگا، واقعیەتی ژیانی لاوان و ژنان و کرێکاران و کارمەندان، دەنگی ناڕەزایەتی و نا ووتنەکان بە دەسەڵاتی کوردی… بەشی هەرە زۆریان میدیای ئازادو نیمچەئازادو ڕۆژنامەنوسانءنووسەرانی پێشکەوتنخوازو دور لەدەسەڵات، کۆمەڵگای لێئاگادار ئەکەن. ئەمە ئەو هۆکارەیە کە وای کردوو دەسەڵات بیرێکی زیاتر لە حاڵی خۆی بکاتەوە.
دیارە بوونی میدیایەکی سەربەخۆ و دەستەمۆنەکراو، یەکێکە لە دیاردە جوانەکانی دنیای کراوە، و دەسەڵاتێک کە بڕوای بەلانی کەمی ئازادی ڕۆژنامەگەری و بەیان و بڵاوکردنەوەو چاپەمەنی هەبێت، خودی بوونی ئەمە بۆی جێگای شانازییە، بەڵام دەسەڵاتی کوردی چونکە ناتوانی لە فەلەکی فەرهەنگی دێهات واوەتر بڕوات و شاریانە و متەمەدینانە مامەڵە لەگەڵ ڕووداوەکان و بکات، ئاوهاش ناتوانێت مامەڵەی میدیای ئازادو سەربەخۆ بکات. بۆیە ڕێگەی بودەڵەی هێرش و زۆرو ناوزراندنیان دەگرێتە بەر.
دەسەڵاتێک نەتوانێت گوێ لە داواو خواستەکانی خەڵک و کۆمەڵگا بگرێت، سەرکوتی دەکات. دەسەڵاتێک ئامادەنەبێت زانیاری لەسەر زوربەی مەسەلە گرنگەکانی ئێدارەو حکومەت!! ەکەی بدات بە میدیاکان، بێگومان مانای وایە ترسنۆکە لە ڕاگەیاندن و میدیا. ئەو هێرشانەی کە دەسەڵات ڕۆژ بەڕۆژ توندتری دەکاتەوە، بەدیاریکراوی لەوکاتەوەیە کە ڕێکەوتنی ستراتیجی نێوان یەکێتی و پارتی مۆرکراوە، ئەو ڕێکەوتننامەیەی وەکو مەتەڵی لێهاتووە، جگە لەنوخبەی بڕیار بەدەستی ناو سەرکردایەتی و نزیکی سەرۆکەکان کەسی تر نازانێ چییە. پێدەچێت یەکێک لە بەندەکانی ئەم ڕێکەوتنامە مێژوویە!! دانانی تەلی دڕکاوی و سنوری زیاتر بێت بۆ رۆژنامەو ئازادی بەیان و بڵاوکردنەوەو میدیاکان. خودی بە نهێنی هێشتنەوەی ڕێکەوتنامەیەکی ستراتیجی، مانای گەورەترین هێرش بۆسەر میدیاو ئازادی و ئازادی دەست ڕاگەیشتن بە زانیاریەکانە.
هێرشەکانی ئەم ماوەیەی دوای ئەم ڕێکەوتنامە ستراتیجییە! زۆر زیاترن لە هێرشەکانی پێشووی دەسەڵات بۆسەر میدیاکان. کەم ڕۆژنامەی ئازاد و نیمچەئازاد و دەرەوەی دەسەڵات هەیە، هێرشی نەکرابێتە سەر. کەم سەرنووسەرو خاوەن ئیمتیاز هەیە بەجۆرێک لەجۆرەکان هەڕەشەیان لێنەکرابێت، یان داداگایان لێنەگیرابێت، زیندانی و سزا نەدرابن. ئەوە باسی ئەو بڵاوکراوەو ڕۆژنامانەش لەولاوە بوەستێت کە مۆڵەتیان پێنەدراوەو پێنادرێت.
ئەوە بەجیا لەوەی هەڕەشە لە دەیان نووسەرو رۆژنامەنوس کراوە، خۆتان ئاگادارن کە عبدالستار تاهیر شەریف و پاشانیش سۆرانی مامە حەمە بەدوای یەکدا و بەڕۆژی رووناک تیرۆرکران، خەبەرێکیش لە دۆزینەوەی تاوانبارانیان نییە.
ئەم هێرشانەی دەسەڵات، هەوڵێکن بۆ کپکردنی دەنگی میدیای ئازادو ئەو فەزا نیمچە ئاوەڵاسیاسیەی کەهەیە، تا لەوڕێگایەوە دەنگی ناڕەزایەتی و داواو خواستە بەرهەقەکانی خەڵکیش بگرن.
نێوەند: میدیاکانی سەر بەحزبە دەسەڵاتدارەکانی کوردستان بێپسانەوە دەربارەی پاشاگەردانیی میدیای کوردیی دەدوێن ودەنگەکانی دەرەوەی پارتەکان بەهۆکاری دروستبوونی ئەم پاشاگەردانییە دەبیننەوە، پێویستە پرسیار بکەین ئایا پاشاگەردانیی نێو بواری کاری میدیایی لەکوردستان بۆچی هۆکارێک دەگەڕێتەوە؟ ئایا دەسەڵات وحکومەت لەم پاشاگەردانییە بەرپرسە یان کەسێکی تر؟.
عبداللە مەحمود: بەپاشاگەردان چواندنی دۆخی میدیاکان لە لایەن دەسەڵاتەوە، بەرهەمی ناڕەزایەتی دەسەڵاتە لە میدیاو نووسەرانی دەرەوەی هەردوو حزبی دەسەڵات بەدەست. دیارە لەناو میدیای ئازادو نیمچە ئازادو سەربەخۆ و دەرەوەی هەردوو حزبی دەسەڵاتدا، کەم کوری زۆر هەیە، بێسەرەوبەرەیی هەیە، بەڵام یەکەم، ئەمە حاڵەتێکی ئاسایییەو دووەم، بەرهەمی مامەڵەی دەسەڵاتە لەگەڵ میدیاکان.
هەر شوێنێکی دنیا بگریت، میدیاکان” مەبەستم هەمووجۆرەکانی ڕاگەیاندن و بڵاوکردنەوەو چاپەمەنی و بوارەکانی ڕاگەیاندنی بیستراو بینراو نوسراو” هەیە، وەکو یەک نین، خەریکیش نیین یەک پەیام بگەیەنن. هەمەچەشن و هەریەکەیان دەیەوی پەیامێک بگەیەنێت، بەیانێک بکات، ختابیک بدات بەکۆمەڵگا، ڕایەک دروست بکات، و گۆرانێک بەدی بهێنی …تاد، لەکوردستان ئەمە بەجۆریک لەجۆرەکان تێکەڵ بووە. من ئەمە ناونانێم پاشاگەردانی ئەمە بەرهەمی بێبەرنامەیی و بێپلانی یە هاوکات بێ بوارییە، کەئەمەیان دەسەڵات لێی بەرپرسە.
لەو مەملەکەتەی ئێمە هەموو شتێک لەلای دەسەڵات بە کۆمەڵێک پیرۆزی” لەڕاستییدا قێزەونی دەورە دراوە”. بەر لەوەی میدیا یان نووسەرێک دەست بەرێت بۆهەرکارێک دەبێ بیری نەچێت، کە نابێ سەروەری نیشتمانیءنەتەوەیی لەبەرچاونەگرێت” کە کەس نازانێت مەبەست لەم سەروەرییە چییە”. کەس نابێ لە داب و عاداتی باو لابدات” کە کەس نازانێت ئەم ئاداب و عاداتانە کامانەن”، کەس نابێ پیرۆزی دین و رەمزەکان بخاتە ژێر پرسیارەوە، کە دیار نییە ئەم پیرۆزیانەچین. من دەپرسم میدیا ئەم هەموو سنورە پێش وەختەی بۆدانرابێت و لەیاسای چاپەمەنیشدا جێگیر کرابێت، دەبێ نووسەران و ڕۆژنامەنووسان چۆن بتوانن لەم دنیای مەتەڵ بازی و جادوگەریەی پیرۆزیەکان دەربچن. یەکێک لە لاوازیەکانی میدیای ئازاد و سەربەخۆ ئەوەیە کە کەم لە وەلانانی ئەم بەناو پیرۆزیانەدا، هەنگاوی ناوە. زۆرتر قارەمانی مانشیتە. ئەمەش پێی ناوترێت پاشاگەردانی.
لەڕوانگەی منەوە میدیای کوردی، هەنگاوی باشی ناوە بۆپێشەوە، هەر ئەم پێشڕەویەشە وای لەدەسەڵات کردووە بڵێت پاشاگەردانییە وئۆباڵی بەرپرسیاریەتی ئەم پاشاگەردانیەش بداتە پاڵ نووسەران و میدیای دەرەوەی خۆی.
دیارە کە دەڵێم میدیا هەنگاوی باشی ناوە، هەرگیز مەبەستم ئەو ماڵپەڕو نووسەر و ژوورانەی پاڵتاک نییە، کە خاوەنی هیچ پرانسیبێکی ڕۆژنامەنوسی و میدیایی نین، لە جێگای باس و ڕەخنەو ووروژاندو بابەتی گرنگی کۆمەڵکاو ختاب دروستکردن و نیشاندانی ڕاستیەکانی ناو کۆمەڵگا، خەریکن حورمەت و شەخسیەتی ئینسانەکان دەشکێنن. ئەمانە گومرک لەسەر هیچ شتیکیان نییە.ئەمانە خڵتەی دنیای ڕوژنامەگەرین.
هۆکاری ئەو پاشاگەرادنیە، کەمن پێی دەڵێم بێبەرنامەیی و بێپلانی، بەکورتی ئەمانەن.
یەکەم، ڕۆژنامەگەری کوردی زۆر لوکاڵیە، تەنانەت لەوەش واوەتر لەناو لۆکاڵیشدا بەش بەشە. با ئەمە کەمێک رۆشن بکەمەوە.
هەر کەسێک سەیری ڕۆژنامە یان بەگشتی سەیری میدیا لە کوردستان بکات، بە چاوگێڕانێکی کورت دەزانێت کە ئەم ڕۆژنامەیە یان کەناڵە ڕاگەیاندنە لە هەولێرە یان لە سلیمانی یان لە دهۆک. واتە ڕۆژنامەو میدیای لەکوردستان، تائێستا سەراسەری نییە، مەبەستم ئەوەیە نییە کە لە هەموو کوردستان پەخش نابن و بڵاونابنەوە، بەڵکە مەبەستم ئەوەیە مۆرکی بابەتەکانی و هەواڵەکانی، هی ناوچەیەکی دیاریکراوە. ئەمە یەکێکە لە گرفتەکان. کە بێنەخشەییە و کاریگەری واقعیەتی سیاسی زاڵی کۆمەڵگای کوردستانە بەسەر میدیاوە بەشێوەیەکی گشتی.
هەروەها میدیا لەکوردستان، زۆرتر سەرقاڵی ناوخۆی کوردستانە، ئەویش بەوبەش بەشییە، کەمتر ئاگای لەدنیاو ڕووداوەکانیەتی، کەمترین زانیاری و هەواڵی دنیا و پێشکەوتنەکانی و ڕووداوە کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی و سیاسی و رۆشنبیری و هونەریی و زانستییەکانی لەخۆ گرتووە، هەندێک لە ڕۆژنامەو کەناڵەکان گرنگی ئەدەن بە وەرزش بەڵام لە زەمینەکانی تردا لە سفرەوە نزیکن. بەواتایەکی تر ڕۆژماگەری و میدیا دابراون لە دنیای ڕۆژنامەگەری و میدیا لەسەر ئاستی دنیاو تەنانەت ناوچەکەش. ئەمەش هۆکارێکی ترە بۆ بێپلانی و کەم تەجروبەیی.
هەروەها میدیاکانی کوردستان بەگشتی خەت و چواچێوەیان دیار نییە، بڵاوکراوەکان و میدیاکان، هەموو بابەت و مەسەلەکان لە خۆدەگرن، تەخەسوسی زۆر کەمە، بۆنمونە ناتوانین ئاماژە بە میدیا و ڕۆژنامەو گۆڤارێک بکەین، کە تایبەت بێت بە زەمینەیەک و بوارێکی دیارکراو. بۆنموونە گۆڤارێک لەپەیوەند بە ژنان، پەیوەند بەوەرزش، یان مناڵان، کۆمەڵگا، سروشت، زانستی، گیانەوەرزانی، هەواڵی،….ئەمانە هەمویان تێکەڵن. ئەکەر هی ژنان بێت دەیان بابەت و مەسائلی تر تیایە.
هەروەها جگە لە میدیای حزبی کە بەگشتی خەتی سیاسی و فکریان دیارەو تەعیبیر لە سیاسەت و ئایدۆلۆژیای حزبەکەیان دەکەن، میدیای دەرەوەی حزب سەرباری ئەوەی لە زەمینەی هەواڵ و هەول سازییدا نەخشی ئیجابی هەیە، بەڵام تا ئێستا لەهەمان فەلەکی سیاسەت و ڕوانینی حزب و ئایۆلوژیای زاڵ بەسەر کۆمەڵگادایە، فاکتەری گۆران نییە. بەدەگمەن دەبینرێت لەسەر مەسەلەیەک تەجاوەزی سیاسەت و پەیامی گشتی حزب و بیرورای زاڵ بەسەر کۆمەڵگادا بکات.
جگە لەوانە میدیا لە کوردستان زۆر گرفتاری مانشێتە، دیارە مانشیت لە میدیادا بەگشتی نەخشی زۆر کاریگەری هەیە، بەڵام نابێ بیرمان بچێت کە دەبێ مانشێت ڕاستەوخۆی تەعبیربکات لە ناوەروکی بابەت و هەواڵ و ڕووداو ڕیپۆرتاژەکان. بەداخەوە لای ئێمە مانشێتی زۆر گەورە دەبینی کەچی ناوەرۆکی لاواز و کەم واتای هەیە. ئەمە هونەر نییە، ڕۆژنامەیەک مانشێتێکی گەورە و سەرنجراکیش تایتلی سەرەکی بێت، بەڵام ناوەڕوکی و بابەتی هەمان مانشێت و تایتل لاوازو بێ زانیای و بێ کاریگەر بێت. ئەمە تۆراندنی خوێنەرە لە مانشێت و …تاد.
بەهەرحاڵ ئەمانە چەند گرفتێکن کەهەن، بەڵام ڕەوتی تەجاوەزکردنیان دەبینرێت. من ئەم گرفتانە بە پاشاگەردانی نابینم.
ماوەتەوە بڵێم کە دەسەڵات کارگەری زۆری هەیە لەو کەم وکوریانەی میدیا دەرگیریەتی بەگشتی. یەکەم کاریگەری ئەوەیە کە تائێستا لە کوردستان دەسەڵاتی حزب هەیە نەک دەسەڵاتی حکومەت و پێکهاتەی یاسایی. بۆیە دابرانی ناوچەکانی بادینان و تاڕادەیەک هەولێریش لەگەڵ ناوچەکانی سلێمانی کەرکوک و شارەزور و شارباژیر… بەرهەمی جەنگی ناوخۆیی و یەکنەگرتنەوەی واقعی ئیدارەکانی سلیمانی و هەولێرە. و کاریگەری ئەمە بەسەر میدیاکان و نووسەرانەوە وەکو رۆژی روناک دیارە.
نەبوونی دەسەڵاتێکی یاسایی و حکومەتی واکردووە، کە میدیاو ڕوژنامەنوسان لەگەڵ دوو حزب و دەسەڵات و دووئیدارە بەرەوڕووبن نەک لەگەل یاسا و رێوشوینە یاسایەکان و …تاد.
هەر ئەم واقعیەتە بۆتە هۆی ئەوەی کە زانیاری و سەرچاوەکانی دەست ڕاگەیشتن بە کێشە و گرفەتەکانی حکومەت و ئیدارە و دامودەزگاکان ، لەلایەن حزب و ئیدارەکانەوە قۆرغ بکرێت و، میدیا دەست کورت بمێنێتەوە لەدەستڕاگەشتن پێیان و تەنانەت زۆرجار توشی لێپرسینەوەی یاسایی ببنەوە یان لەوەش ناخۆشتر ڕوبەرووی دەستدرێژی نایاسایی و تیرۆر ببنەوە لەلایەن هەمان بەرپرسانی حزب و حکومەتەوە. قوربانیانی ئەمانە کەم نین.
میدیای ئازادو سەربەخۆ لە حزبی حاکم لە کوردستان چەندە بەنەخشەوە ڕووبەڕوی ئەم واقعیەتانە ببنەوە، چەندە پەیامی گۆڕان بکەنە مەبنا، بەهەمان ئەندازە زوتر خۆیان لەژێر هەژمونی دەسەڵاتءگرفتەکان ڕزگاردەکەن. و دەتوانن ئەو گرفتانە وەڵام بدەنەوە.