بهرێزان : خهونێکی گهوره بوو بۆ ههموو تاکێکی کوردی و ههموو ئینسانێکی ئازادیخواز، که ئهمرۆ سهدام حسێن و دارودهستهکهی له بهرانبهر دادگا ڕاگیراون بهتۆمهتی ئهنفال و کیمیابارانکردنی کورد .
چهند دانیشتنێک لهو دادگاییکردنه بهڕێوهچووه، گهشبینی دوێنێی شهقامی کوردی به ڕهههندی دادگاییکردنهکه ڕوو لهکزییه. ههست دهکرێ هۆلی دادگا بۆته یهکلایکردنهوهی کێشه سیاسییهکان نهک وهرگرتنی مافی قوربانی له جهلاد ، ئهمانهو کۆمهڵێ سهرنجی تر ئهمڕۆ بوونهته باسو خواسێکی ههنووکهیی شهقامی کوردی ، بۆیه ئێمهش وهک دهنگهکان به پێویستمان زانی بهم چهند پرسیارهی لای خوارهوه له دهرگایی کۆمهڵێ له ڕۆشنبیران و نووسهرانمان بدهین .
1-دادگای باڵای تاوانهکانی عێراق تا چهند پێوهرو گونجاوه بۆ دادگایی کردنی تاوانباران و کۆکوژی کورد.
عبداللە مەحمود: بێگومان ڕاپێچکردنی سەدام حسێن و سەرەتاوانبارانی تری بەعس بۆ بەردەم داداگا، خواستی هەموو خەڵکی عێراقء ناوچەکەو دنیای پێشکەوتنخوازە، بەتایبەتیش خواستێکی ڕەوای خەڵکی کوردستان و هەموو ئەو ئینسانانەیە کە شاهیدی دڕندەیی و هەوسارپچڕاوی ڕژێمی بەعس و سەرەتاوانبارەکانی بوون.
لەناو هەموو ئەو تاوانکاریانەدا کە ڕژێمی بەعس دەستی بۆ بردووە، بەکارهێنانی چەکی کۆکۆژی کیمیایی و ئەنفال، دووتاوانکاری کەم وێنەو زۆر زەقی مێژووی مرۆفایەتین.
دادگایی کردنی ڕژێمی بەعس و سەرەتاوانبارانی وەکو سەدام حسین و هاوکارەکانی لەپەیوەند بە کارەساتی ئەنفال و بەکارهێنانی چەکی کیمیایی، بەر لەوەی ئەرکی دادگایەکی ووڵاتی بێت، ئەرکی دادگایەکی نێودەوڵەتی یە. بەکارهێنانی چەکی قەدەغەکراوی نێودەوڵەتی، سازکردنی دادگای نێودەوڵەتی دەکاتە پێداویستیەکی لەدواخستن نەهاتوو بۆ دادگایی کردنی بەکاربەرانی ئەم چەکانە.
بۆیە وەڕێخستنی دادگایەکی ووڵاتی یان دەوڵەتی و لۆکاڵی بۆ دادگاییکردنی تاوانبارانی بەکاربەرانی چەکی قەدەغەکراوی نێودەوڵەتی جێگای ڕامان و پرسیارگەلێکی زۆرە، بەتایبەتیش بۆ ووڵاتێک کەداگیرکراوەو هەرچی تیاشیدا پێکهێنراوە هەرلەلایەن هێزی داگیرکەرەوە ڕێکخراوەو مۆری تەئیدی لێدراوە.
بەڕاستی ئینسان ئەگەر گیرۆدەی تەعەسوبی عاتفی و ئەخلاقی، یان بەرژەوەندخوازی کێشمەکێشی لایەنە قەومی و دینیەکان و دیمەنە قێزەونەکانی کارکردو پەیامیان نەبێت، بەسادەیی دەتوانێت بڵێت دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق، بەرلەوەی دادگای باڵای ووڵاتێک بێت،بەرلەوەی پێکهاتەیەکی یاسایی بێت، بەرلەوەی جێگایەک بێت بۆ دادگاییکردنی تاوانباران، سەکۆیەکە بۆ داپۆشینی لەئارادانەبونی هیچ یاسایەک و و هیچ پێکهاتەیەکی یاسایی.
دادگا لە عێراقی ئێستادا، لەژیرسایەی داگیرکاری و لەناودڵی بەیەکدادانی میلیشیایی و شەڕی هەموو ڕۆژەدا، تەنها دەتوانێت دیمەنێک لەململانێ ی نێوان لایەنە قەومی ودینی و تایفی و میلیشیاکانیان نیشان بدات.
ڕاستیەکەی من پێم وایە ئەم دادگایە کە ناوی دادگای باڵای تاوانەکانی عێراقە، نەک هەر هەڵگری هیچ پێوانەیەکی یاسایی نییە، نەک هەر گونجاو نییە، نەک هەرسەکۆیەک نییە بۆ دادگاییکردنی چنگ بەخوێنەکانی بەعس و تاوانبارانی تر، بەڵکە بەهەموو پێوانەیەک ئەم دادگایە دادگایەکی سیاسی یە، سیاسی یە بەومانایەی کە هیچ سەربەخۆیەکی نییە، سیاسی یە بەومانایەی لەسەر بنەمای ئئتیلافی هێزە قەومی و دینی و تایفییەکانی عیراق و لەهدنەی ئەم هێزانەدا مۆری لێدراوە، سیاسی یە بەومانایەی کەئەم دادگایە لەدەورەی پۆل بریمەرو بەبڕیاڕی ئەمریکا دانراوە، سیاسی یە بەومانایەی لەدریژەی داگیرکاریدا و لەفەزایەکی میلتاریستدا، رێکخراوە. سیاسی یە بەومانایەی کە سەرئەنجام دەیەوێت ڕاستیە شاراوەکانی پشتی دادگاکە دێزەبەدەرخۆنە بکات.
ئەو ڕاستی یە تاڵانەی کۆمەڵگای عێراقی لەخوێناوی کوشتاری تایفی و دینیدا غەرق کردووەو هەڕەشەی شەڕی قەومیش لەئارادایە، دادگاو ئەوانەی کەبڕیارە تاوانبارانی ئەنفال و کیمیاباران دادگایی بکەن، بەتایبەتیش ئەمریکا کەئەم دادگایەیەی لەدرێژەی درێژەدان بەداگیرکاریدا سازداوە، خۆی یەکێکە لەڕیزی پێشەوەی ئەو ووڵاتانەی کە چەکی بایەلۆژی و ناوکی چ لە فێتنام و چ لە هێرۆشیما بەکارهێناوەو بەسەدەها هەزار ئینسانی لە چرکە ساتێکدا تواندۆتەوەو ژینگەو شوێنی ژیانیانی کردوە بەخۆڵەمێش.
لەدنیای ئەمرۆدا جگە لەکۆمەڵێک هێزی ڕەش و خاوەنی فایل ڕەشی مێژوویی ، هیچ کەسی تر ناتوانێ جەلادی سەدەهاو ملیونەها ئینسان وەکو ڕزگارکەر تەماشا بکات، کەس ناتوانێت بەکارهێنەرانی چەکی بایەلۆژیی و ناوکی، وەکو دادوەر و دڵسوتاو قبوڵبکات.
بەکورتیەکەی ئەو دادگاییەی ئێستا بۆ سەرەتاوانبارنی بەعس ڕێکخراوە لەجێگای ئەوەی دادگایەکی سەربەخۆی ووڵاتێک و دەوڵەتێک بێت و لەسەر بریاروئیرادەی دانیشتوانی خەڵکی عێراق چواچێوەی پێدرابێتەوە، دادگای دەستی داگیرکاری و ئەو هێزە ڕەشانەیە کە لەماوەی زیاتر لە 3 ساڵی ڕابردوودا، وبەو دەسەڵاتە میلیشایی و دژی یاساییەی هەیانە خەریکن ڕووی تاوانبارانی بەردەم دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق سپی دەکەنەوە.
بەهەموو ئەو ڕاستایانەوە دەکرێت بڵێین ئەمە بەرلەوەی داگایەک بێت بۆ تاوانبارن، دادگای هێزە ڕەشەکانی عێراقە، بۆ دادگایی کردنی خەڵکی بێتاوانی عێراق و شاردنەوەی تاوانەکانی تاوانبارانی ئێستای کۆمەڵگای عێراق. ئەوتاوانبارنەی لەدەرەوەی قەفەزی زیندانەکانن گەورەترین زیندانیان بۆ خەڵکی عێراق هەڵخستووەو لەناوئەوزیندانەدا خەڵکی لەسەر بنەمای دین و تایفە، زمانی قسەکردن و ناو ، کەلتور……..قەسابی دەکەن.
بەهەموو ئەوڕاستیانەوە ئەم دادگایە نەک گونجاونییە بۆ دادگاییکردنی تاوانباران، بەڵکو هاوکات بەوپێ یەی کە دادوەرەکان” قازییەکان” و دادگاکە وسیستەمی بەڕێوەچونی دادگاکە لەڕووی حقوقی یەوە سەربەخۆنییە لەدەسەڵاتی تەنفیزی. دادگایەکی نایاسایی یەو ناتوانێت دادگایەکی یاسایی بێت بۆ دادگایی کردنی تاوانباران.
ڕاستی ئەوەیە کە کۆنترۆڵبەدەستانەی ئەم دادگایە خۆشیان تاوانبارن و دەبێ لەپاڵ سەرەتاوانبارنی بەعس بدرێنە دادگایەکی سەربەخۆ، کە هەم دادوەرەکان و هەم دادگاکە بەتەواوەتی لە سیستەم ودەسەڵاتی قەزایی لەباری حقوقی یەوە جیابن.
2-پرۆسهی دادگاییهکه چۆن دهگوزهرێ و تا چهند تهبایه لهگهڵ خواستی جهماوهری کوردستان و سکاڵای زیان لێکهوتووان.
عبداللە مەحمود: هەرچاودێرێکی بە ئینساف و ڕاستەقینە، سەیری پرۆسەی دادگایی کردنەکە بکات دەزانێت ڕەوتێک کە بەسەر پرۆسەی دادگاکەدا زاڵە هەرگیز خواستی خەڵکی کوردستان و سکاڵای زیان لێکەوتوان عەکس ناکاتەوە.
بەر لەهەموو شت ئەو ڕاستییەی کە قازی و دادگاکە دەبێ جیابن لە پرۆسەی لێکۆڵینەوەو لێپرسینەوە، بوونی نییە. ئینسان لەیەکەم نیگادا تێکەڵاوی قازی و دادگا لەگەڵ پروسەی لێکۆلێنەوەو لێپرسینەوە دەرک دەکات. لەکاتێکدا بێلایەنی دادگا و قازیەکان لەدەسەڵاتی تەنفیزی یەکێکە لەپایەکانی هەردادگایەکی مونسیفانە. هاوکات مامەڵەی دادگا لەگەڵ سکاڵاکارەکان و پرسیارگەلێک کە لەسکاڵاکاران دەکرێت، تادەگات بە وەڵامی سکاڵاکاران و گێرانەوەی ڕوداوەکان، هیچیان ڕەواڵێکی ئاساییان نییە، چ دادگاو و قازیەکان و چ سکاڵاکاران بەتەواوەتی تێکەڵی تەوژمی سیاسی ووروژاندنی لە پێشدان. بۆنمونە
یەکەم: تاوانبارن لەقەفەزی دادگادا سەرحاڵترو لەدۆخێکی باشتردا دەردەکەون، تا سکاڵاکاران و زیانلێکەوتوان. بەمانایەکی تر جەلاد لەقوربانی زیاتر خۆی بەخاوەن حەق نیشانئەدات. و ئینسان کاتێک بەگشتی سکاڵاکاران دەبینێ، هەست دەکات تاوانباران حەقیان خوراوەو سکاڵاکاران تاوانبارن، ئەم حاڵەتەش بەرهەمی ئەو فەزاو هەلومەرجە سیاسی یە کە بەسەر دادگاو پرۆسەی بەڕێوەچونی دادگاکەدا زاڵە.
وەختیک خەڵکی عێراق بەگشتی، ئاکامی کارنامەو داگیرکاری ئەمریکا لەعێراقدا دەبینن، وە بەچاوی خۆیان ڕۆژانە درندەیی و هەوسارپچراوی حزب و لایەنە قەومی و دینی و تایفیەکان دەبینن، دادگا بۆیان لەسیناریۆیەکی گاڵتەجارانە زیاتر هیچی تر نییە، خەڵک دەپرسێت کێ کێ دادگایی دەکات؟
هەر ئەم واقعیەتەشە وای کردووە سەرانی تاوانباری بەعس لەدادگادا خۆیان بەخاوەن حەق نیشانبدەن و گاڵتەبکەن بەدادگاو لەوەش واوەتر لەناوهۆڵی دادگاوە پەیامی خۆیان بە لایەنگرانیان بدەن و ختابی سیاسی پەخش بکەنەوە.
بێگومان لەدادگایەکی ئاوادا کە ئەمریکای داگیرکەر لەعێراقدا کۆدی هەموو شتێکی بەدەستە، ئەگەر سەدام حسێن و تاوانبارانی تر بڕیای لەسێدارەدان یان بڕیاری زیندانی ئەبەدیان بەسەرا بسەپێنرێت، ئەوا سەدام حسێن و سەرانی تاوانباری تری، ئەبنە قارەمانی مێژووی بۆ ناسیونالیزمی عەرەب لەهەموو دنیای عەرەبدا.
دووەم: دادگا شوینیکە بۆ نمایشی سیاسی، نەک دەرخستنی حەقیقەتەکانی کارەساتی ئەنفال، لەیەکەم دانیشتنی دادگاوە تائێستا ئەوەی زۆرڕۆشنە ئەوەیە کە خودی دادگا کراوەتە شوێنێک بۆ بەیانکردنی حەقدی قەومی، ئەگەر دادوەر کورد بێت ئەوا دەماری ناسیونالیزمی عەرەبی گرژدەبێت و ئەگەر دادوەریش عەرەب بێت ئەوا دەماری ناسیونالیزمی کورد گرژە. ئەمە لەسەرئاستی ڕای گشتیدا هێندەی تر قڵشتی نێوان خەڵکی کوردزبان و عەرەب زبان قوڵتر ئەکاتەوەو حقدی قەومی لەهەرچی زیاتر فراوان ئەکاتەوە، خودی گۆڕینی پەیتا پەیتای داوەرەکان بەرئەنجامی ئەم واقعیەتەیە سیاسی یە کە دادگا لەژێریا بەڕێوەدەچێت.
بۆیە پرۆسەی داگایی کردنەکە پرۆسەیەکی باش نییە. ئەم شێوە دادگایی و دادگاییکردنە لەجیاتی ئەوەی تاوانی ئەنفال و کیمیابارن بەوپانتایە گەورەو واقعییەی کەهەیەتی نیشانبدات، ڕوداوی ئەنفال و کیمیابارانی بێئەندازە بچوک کردۆتەوە. ئەمرۆ لەچاوی هەر ئینسانێکەوە کەشاهیدی ئەنفال و کیمیابارن بووە یان کەسێک و ئازیزێکی لەدەستداوە، یان شوێنەوای ئەم تاوانەی لە سەر ژینگە بینیبێت، و بەراوردی ئەمانە بەپرۆسەی دادگاکە بکات، دەبینێت کەپرۆسەی بەڕێوەچوونی دادگاکە زۆر لەوە خراپترو کەمترو لەخوارترە کە تەعبیر لە مەرگەساتی ئەنفال و کیمیاباران بکات. بۆیە تائێستا پرۆسەی دادگایی کردنەکەو دادگایەکە بەگشتی، تەعبیر لەخواستی خەڵکی پێشکەوتنخوازی کوردستان و زیانلکەوتوان و سکاڵاکارانی ناکاتەوە.
3-ڕهخنهو سهرنجهکانی شهقامی ڕهوهندی کوردی چۆن دهبینن ؟ ئهتوانن چی بگۆڕن له ڕهههندی دادگاییهکه؟
عبداللە مەحمود: سەرەتا دەبێ جیاوازیەکی واقیعی بەڕەسمی بناسین، کەدەڵێن شەقامی کوردی دەبێ ئەوە رۆشن بێت شەقامی کوردی خاوەنی یەک دیدگا و یەک شێوە روانین نییە بۆ ڕووداوەکان و دیاردەکان. کاتێک تەماشای ڕەخنەو سەرنجی شەقامی کوردی دەکەین، لەپەیوەند بە دادگاکەو پرۆسەی بەڕێوەچونەکەی دوو دیدگاو ڕوانینی سەرەکی تەواو جیاواز بەدی دەکەین. کە ڕیشەی لەواقعیەتی سیاسی کۆمەڵگای کوردستاندایە.
ڕوانینێک کە بنەماکەی دەمارگیری قەومی یە، خۆی وەکو قوربانی دوێنی دەستی بەعس دەیەوێت بەوینەی قوربانی عەرەبزمانەکان خۆی نیشانبدات و لەودیدگایەوە دەیەوێت ببێتە جەلادی ئەمرۆی هەموو ئەوانەی بەزمانی عەرەبی قسەدەکەن. وەلەویشەوە سەیری دادگاکە ئەکات و ڕەخنەکانی بەپێی هەمان چەمکی دەمارگیری قەومییەوە ئاراستەی دادگاکەو پرۆسەی بەڕێوەچونەکەی دەکات و ڕەخنەکانیشی جگە لەبۆڵەبۆڵێکی ژێر لێو زیاتر ناڕوات. و ڕەخنەکانی لەوێوە نییە کە ئەم دادگایەی کە ئێستا پرۆسەی دادگاکەی تیا بەڕێوەئەچێت دادگایەکی سیاسی یە، دادگایەکی نایاسایی یە، دادگایەکە سەدام حسێن و ڕژێمەکەی وەکو تاوانباری جەنگ لەدژی خەڵکی کوردستان مەعاف دەکات، و هێزە داگیرکەرەکانی ئەمریکای و بەکرێگیراوەکانی وەکو ڕزگارکەرو لایەنگری عەدالەت نیشان ئەدات. ڕەخنەکەی لەوێوە نییە کە دادگایەکە بەشێکە لەڕوخساری ململانێ ی سەرساحەی سیاسی ئێستای عێراق، هەتا رەخنەکەی لەوەنیە کەتاوانباران بۆ لەعێراق و لەدادگای عێراقدا دادگای دەکرێن و بۆ دادگایەکی بێلایەنی نێودەوڵەتی بۆ دانەنراوە…..تاد، سەرئەنجام هەڵگرانی ئەم ڕوانینە زوربەی ڕەخنەکانیان لەمانەی خوارەوەدا کۆدەبنەوە.
دادوەر لایەنگرە، سکاڵاکاران نەخوێندەوارن، تاوانباران ختابی سیاسی ئەدەن، دادگایەکە بەرەوسیاسی بوون دەڕوات، سکاڵاکاران نائامادەن، بۆ بەرپرسی حزبەکان ناچنە دادگا وەکو سکاڵاکار،دادوەر توڕەیە، پرسیاری نابەجێ دەکرێن، سکاڵاکاران داوای خەسارەت دەکەن، وەرگیرانەکەی باش نییە، لەباری تەکنیکی و تەێویرەوە کەموکوری هەیە ……..تاد.
ئەمە ڕاستیەکە کەهەموو ئەم سەرنجانە بەئاستی جۆراوجۆر لەدادگاکەدا بەرچاودەکەون، بەڵام کورتکردنەوەی پرۆسەی دادگاکە یان رەخنەگرتن لە دادگاکە تەنها لەگۆشەی ئەم سەرنجانەوە، سەرنج وڕەخنەیەکی پوچن و خۆدزینەوەیە لەڕەخنەیەکی هەمەلایەنە لەچۆنیەتی پێکهاتنی دادگاکە و ئامانجێک کە ئەم دادگایە بەدواوەیەتی.
ڕوانینێکی تریش هەیە کەڕوانینێکی پێشکەوتنخوازانەو ئینساندۆستانەی هەیە، وڕیشەی سەرکوت لەوانە ئەنفال و کیمیاباران، دەگێریتەوە بۆ دەسەڵاتی ڕژێمی بەعس بەوێنەی نوێنەری بزوتنەوەی ناسیونالستی عەرەب لەعێراقدا، و لەچواچێوەیەکی سیاسیدا سەیری سیاسەت و کارکردەکەی دەکات.
چواچێوەیەک کە بنەماکەی شەڕی بەعس بووە لەگەڵ خەڵکی کوردستان، شەڕی نیزامێکی دڕندەو هەوسارپچراوی بزوتنەوەی قەومی عەرەب بووە بەدژی داخوازی و مافەکانی خەڵکی و ملنەدانی خەڵکەکەی بە بێمافی وسەرکوت، ئەمە بنەمای سەرکوتی خەڵکی کوردستان و کیمیاباران و شاڵاوی ئەنفالە.
بەکارهێنانی چەکی قەدەغەکراوی نێودەوڵەتیش، بەر لەهەموو شت پێشێلکردنی تەعوهوداتی نێودەولەتی یە، و ئەبێ تاوانبارانی بسپێردرێنە دادگایەکی نێودەوڵەتی، وە تاوانبارانی ئەم پێشێلکاریە نێودەوڵەتییەش تەنها ئەم 7 کەسە نین کە ئێستا لە زینداندان، بەڵکو هەموو لایەن و ئەوکەسانەن کە دەستیان لەپرۆسەی ئەنفال و کیمیاباراندا بووە بێگوێدانە دوورونزیکیان لە عێراق و ناسنامەی قەومیان.
لەوەش واوەتر دادگایکردنی ئەمانە کەڕاستەوخۆ دەستیان بووە لە تاوانی ئەنفال و کیمیاباراندا، بەس نییە. بەڵکو دەبێت ڕژێمی بەعس بەوێنەی سیستەم و بزوتنەوەی ناسیونالستی عەرەب کەبەرپرسی خۆشکردنی ئاگری بەیەکدادانی نەتەوەیی و پاکتاوتەکردنی قەومی و سەکوتی خوێناوی خواستە ڕەواو بەرهەقەکانی خەڵکی کوردستان بووە، بدریتە دادگا.
لێرەشەوە ئەم ڕوانینەی لەم دیدگایەوە دەڕوانێتە سەرکوت و لەوانەش ئەنفال و کیمیابارانی خەڵکی کوردستان بەدەستی بەعس، و لەوێشەوە ڕەخنە لەسەراپای دادگاکە بەچۆنیەتی پێکهاتینەوە، بەکۆنترۆڵبەدەستەکانیەوە، بەپرۆسەی بەڕێوەچوونەکەی ……..دەگرێت. وە بەوەرێخستنی بزووتنەوەک و دەرخستنی ماهیەتی واقعی ئەم دادگایە دەتوانێت گوشار دروست بکات و کاریگەی بەسەمەری ببێت، وسەرئەنجام ڕەوەندی دادگاکە بگۆرێت و بیگوازێتەوە دادگایەکی بێلایەن و سەربەخۆی نێودەوڵەتی کەدەتوانێت گەورەترین دەنگدانەوەی لەدنیای دەرەوەوناوەوە هەبێت، ئاخر ئەگەر ئەم دادگایە لە دادگای “لاهای” بیت ئەوکاتە پەروەندەی هەمەلایەنەی کیمیاباران ئەنفال و بەشدارانی دەتوانێ دەربکەوێت، بیگومان تەنها لەدادگایەکی ئاوا نێودەوڵەتیدا ئیمکانی ئەوە هەیە پەروەندەی واقعی سەرانی بەعس و ئەمریکاو دەوڵەتی ئەڵمان و ئەو کۆمپانیانە بکەونە ڕوو کە چەکی قەدەغەکراوی نێودەوڵەتیان فرۆشتوەو سیاسیەن پشگیری ئەوتاوانەبوون.
4-بۆچی چۆنیهتی بڕیاردانی ئهنفال وهک کردهی جینۆساید بۆ کورد گرنگه ؟
عبداللە مەحمود: بێگومان زۆر گرنگە کۆمەڵگای نێودەوڵەتی کردەی ئەنفال و کیمیاباران وەکو کردەی جینۆساید بەرەسمی بناسێت و لستی کارنامەی بەعس و بزوتنەوەی ناسیونالستی عەرەب بخاتە پاڵ لستی کارنامەی نازیەکان.
گرنگی ئەم بریارە بەر لەهەموو شت دووڕوویی دنیای ئەم سەردەمە پیشانی بەشەریەت ئەدات، ئاخر تائەوکاتەی فایلی بەعس وەکو پێداویستیەیەکی نەزمی بەناو نوێی دنیا نەخرایە سەر مێزی ئەمریکاو ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتوەکان، دنیا گوێ ی خۆی لەئاست دڕندەیی بەعس و جینۆسایدی خەڵکی کوردستان خەواندبوو، سەدان وهەزاران لاشە، دەیان ژینگەی لە کیمیایی هەڵکێشراو، بێشەروشوێنبوونی دەیان هەزار ئینسان و ژێرخاکخستنیان و لەگەڵ زەوی یەکسانکردنی هەزاران ئاوایی و گوند، کە بەبەرچاوی کامیراو ئەقمار ێناعی و تەکنۆلۆژیای بێسنوری پێشکەوتووی سەربازی و جاسوسی و تاقیکاری زلهیزەکانی دنیادا ئەنجامدرا، مووی لەشی هیچ کام لە جەنابانی ناو حکومەت و پەرلەمان و وەزارەتخانەکانی دنیای گرژنەکرد، هەموو ئەم دیمەنە تراژیدیایانەی ئەنفال و کیمیاباران، کە ئەلفەوە تا یای ئاگاداربوون، کردە قوربانی بەرژەوەندخوازی سیاسی و چاوچنۆکی ئابوری و ملهوڕمانەوەی دەسەڵاتیان بەسەر بەشەریەتی گۆی زەویدا.
بەڕەسمی ناسینی کردەی جینوساید بەڕەسمی ناسین و ڕیسواکردنیەتی ئەم ڕیاکاری و دووڕوویەی دنیای خەوتووی دەورانی جینۆسایدی خەڵکی کوردستانە.
هەروەها بەڕەسمی ناسینی کردەی جینۆسایدو پەلکێشکردنی تاوانبارانی بۆبەردەم دادگایەکی نێودەوڵەتی بێگومان دەتوانێت دەستی دیکتاتۆرە چنگ بەخوێنەکانی تری دنیا بۆدەستبردن بەکۆمەڵکوژی و هەڵگیرساندنی جەنگ لەدژی خوازیارانی ئازادی و سەربەخۆیی و…….کورت بکاتەوە.
هەروەها بەڕەسمی ناسینی کردەی ئەنفال و کیمیاباران و ژێخاکخستنی بەکۆمەڵی خەڵک وێرانکردن… بە بەبڕیارکردنی بەجینۆساید، یانی ڕیگاکردنەوە بۆ قەرەبووکردنەوەی زیانە مەعنەوی و مادیەکانی خەڵکی جینۆسایدکراو.
جگە لەمانە پەلکێشکردنی کرێگرتەکانی بەعس لەکوردستان کەلەکردەی جینۆسایدکردنی خەڵکی کوردستاندا بەشداربوون بۆبەردەم دادگا، هەم دەتوانێ نەسڵی ئەمرۆ و داهاتوو لەکارنامەی خۆشخزمەتی ئەوانە بەئاگابکات و هەم دەتوانێت ببێتە گوشارێک کە هەرچی زووە ئەم کرێگرتانەو باقی فایلدارەکانی تر دەستیان لەسەر سەری خەڵک کورتبکریتەوە ڕەوانەی دادگابکرین بۆ ڕاگەیاندنی تاوانەکانیان و وەرگرتنی سزای تاوانەکانیان.
ماوەتەوە بڵێم بەڕەسمی ناسینی کردەی ئەنفال و کیمیاباران، بەوێنەی جینۆساید، بەودادگایە ناکرێت کەناوی دادگای باڵای تاوانەکانی عێراقە، بەڵکە ئەگەر بریارە قوربانیانی کیمیاباران و ئەنفال و بێسەروشوێنکراو….تاد، وە خەڵکی پیشکەوتنخوازو دادوەرانی ئازادو مونسیف، نووسەران و ڕۆشنبیران و کۆروکۆمەڵە ئازادیخوازەکان، کارێک بکەن بۆ بەڕەسمی ناسینی کردەی ئەنفال و کیمیاباران بەوێنەی جینوساید، ئەوا دەبێت لەڕێگای هەڵخڕاندنی دنیای پێشکەوتخوازەوە دەست پێبکەین. دەبێ داگایی تاوانباران بگوازرێتەوە بۆ دادگایەکی نێودەوڵەتی، دادگایەک کەبتوانی دنیا لە کردەوەی بەعس و سەرانی و هاوکارەکانی لەدنیادا، بەئاگابهێنێتەوەو فایلی شاراوەی زیاتر لە30 ساڵی دیکتاتۆریەت و بەعسیزم لەعێراق و هاوکارانی، بخاتە ڕوو.
بێگومان ئەگەر دادگایی سەرانی بەعس و سەرجەم بەکرێگیراوانی بگوازرێتەوە دادگایەکی نێودەوڵەتی و تەزمینی ئەوە بکرێت کە هەموو دیکۆمینتەکان و قسەی شایەد عەیانەکان وەربگردرێتە سەر زمانە سەرەکی و باوەکانی دنیا، ئەوا بە ملیونەها کەس دەتوانن ڕاستەوخۆ و لەڕێگای کەناڵە تەلەفزیونەکان و شەبەکانی گواستنەوەوە ئاشنای دڕندەیی بەعس و نیزامەکەی و سەرانی و هاوکارە نێودەوڵەتیەکانی ببن و گەورەیی و پانتای کیمیاباران و ئەنفالکردن بەڕەسمی بناسن. ئەمە ئەو ڕێگایەیە کە دەتوانێت کردەی ئەنفال و کیمیاباران وەکو جینۆساید بەڕەسمی بناسێت و لەمێژووی هاوچەرخدا جێگیری بکات.
دیارە ئەمە هەوڵ و تێکۆشانی لێبڕاوانەی دەوێت، ئەمە مەسئولیەت لەخۆنیشاندان و ماندوبوون و شەونخونی ئەوێت، ئەمە نەخشەو پڕۆژەی هەمەلایەنەی دەوێت، ئەمە کاری ڕێکخراوو هاوئاهەنگی ئەوێت، وەئەمە بە ڕیزێکی بەرین لە خەڵکی ئازادیخوازو ئینساندۆست، بەڕیزێکی بەرین لە دادوەری بەئینساف و سەربەخۆ ….تاد، دەکرێت. دەبێ لەو راستایەدا هەموو دڵسۆزان و ئازادیخوازان قۆڵی خەباتی لێهەڵکەن.
کیمیاباران وئەنفال جینۆسایدێکی ئاشکرایە، دەبێ وەکو جینۆساید لەلایەن کۆمەڵگای نێودەوڵەتی یەوە بەڕەسمی بناسرێت.
22-9-2006
abdulla.mahmud@gmail.com