گفتوگۆى بڵاوکراوەى (الى الڕمام) لەگەلڕ عەبدوڵا مەحمود سەبارەت بە فیدراڵیزم

الى الامام: لەمڕۆژانەدا باسکردن لە مەسەلەى فیدالیزم گەرم بووەتەوە، هەر لەمڕۆژانەدا حیزب و لایەنە کوردىیەکانى ناو ئەنجوومەنى حوکم ئەم مەسەلەیەیان لەگەلڕ ئەنجومەنى حوکمدا تەرح کردووە، واتە مەسەلەى بڕیاردان لەسەر عیراقێکی فیدرالى. ئەو پرسیارەى لیرەدا دێتە پێشەوە ئەوەیە کە بۆچى ئەم رۆژانە؟ نهێنى هەڵبژاردنى ئەم کاتە دیاریکراوە بۆ تەرح کردنى ئەم مەسەلەیە لەچیدایە؟

عەبدوڵا مەحمود: هێنانە گۆری باسی فیدراڵیزم بەشێوەیەکی بەرجەستە لەلایەن ناسیونالیزمی کوردەوە لەو ماوانەی دواییدا لای هەموو کەس ئاشکرایە، دەکرێ بڵێن مەرحەلەی دووەمی هەرئەو پرۆژەیەیە “پرۆژەی بەرەو ریفراندۆم” کە ماوەیەک لەمەوبەر یەکێتیء پارتی سپاردیان بە نووسەرانء روناکبیرانی سەربەخۆیان تا لەرێگایەوە شەقامی کۆمەڵگای پێدابگرنء خەڵکی کوردستانی لەدەوری تەیار بکەن، هاوکات وەگو گوشارێک بەکاری بهێنن بۆ سەر دەسەڵاتی هاوپەیمانانء مەجلیس حوکم بۆ بردنە سەری ڕێژەی بەشداری ناسیونالیزمی کورد لە ئەنجومەنی حوکمدا، هێنانە گۆری باسی پرۆژەی بەرەو ریفراندۆم هەنگاوی یەکەمی گەمەیەکی سیاسی ناسیونالیزمی کورد بوو بۆ  دەست راگەیشتن بە تەرحی ئێستایان کە فیدراڵیزمە.

لای هەموو خەڵکی کوردستانء هێزە سیاسیەکانی سەر ساحەکە رۆشنە، کە باسی فیدراڵیزم لە سالی 1992وە خەوێنرابوو، تا کۆبونەوەکانی لەندەنء ناسریە، لەوێش ئەم مەسەلەیە بەشێوەیەکی مەتاتی هێنرایە گۆر، وە ڕوبەڕوی نارەزایەتی زۆری ئەحزابە قەومیء دینی یە عەرەبیء تورکیەکان بۆوە، لەکاتی پێکهاتنی ئەنجومەنی حوکمیشەوە تا ئەم ماوەیە باسی فیدراڵیزم کەنارخراوترین مەسەلەی ناو کۆبونەوەکانی ئەنجومەن بوو، ناسیونالیزمی کورد بۆ فشارهێنان وبەهێنانە گۆری ئەم مەسەلەیە سەرەتا پرۆژەی بەرەو ریفراندۆمی وەرێخست تا بەڕای گشتیء هێزە قەومی ودینی یە عەرەبیەکان بڵێن لەدەرەوەی ئێمە ڕوناکبیرانء خەڵکی کوردستان داوای ریفراندۆمء سەربەخۆی دەکەنء ئەگەر زوو مەسەلەی فیدراڵی بەلایەکدا نەخرێت ئەوا مەسەلەی هەڵوەشاندنەوەی عێراقء لەبارچونی سیادەی نیشتمانی ئەکەوێتە بەر هەرەشەیەکی گەورەوە.

 هەڵبژاردنی ئەم کاتەش بۆ تەرحی ئەم مەسەلەیە پەیوەندی هەیە بەگەرم بوونی باسی داڕشتنی دەستورەوە، هەموو لایەک ئەزانن مەسەلەی ئامادەکردنی دەستور لە عێراقدا یەکێکە لەمەسەلە گەرم ومیحوەریەکانی ناو مەجلیس حوکم، ناسیونالیزمی کورد ئەیەوێت لەم کاتەدا یان لەسەرەتاوە مەسەلەی فیدراڵیزم تەرح بکات تا لە چوارچێوەی دەستوری تازەدا ئاماژە بە فیدراڵیزمدا بکرێتء وەکو بەندیک بەرەسمی بناسریت. وە لە قاڵبی قانونیدا دابنرێء ببێ بە بەشێک لەمادەکانی (قانون ادارە الدولە العراقیە للفترە الانتقالیە).

پشتی ئەم تەرحەش پێکهاتەیەکە لە راگەیاندنی ئەو حەقیقەتەی کە هێزەکانی پێکهینەری ئەنجومەنی نیشتمانیء هەموو حزبء هیزە لایەنە بورژوایەکانی تر ناتوانن زەرەیەک دیموکراسی بە مانا بورژوازیە باوەکەشی بەرەسمی بناسن نەک هەر بۆخەڵکی عێراق تەنانەت بۆ یەکتریش، ناسیونالیزمی کورد کە خۆی لایەنێکی ناو ئەنجومەنی حوکمەو بەشێکە لەگەمە سیاسیەکەی سەر ساحەکە لەئێستاوە بۆ بەشی خۆی لەشەردایە، مەسەلەی بەشە دەسەڵاتء دابەش کردنی دەسەڵات یەکێکە لە مەسەلە میحوەریەکانء هەر لایەنە ئەیەوێت دەسەڵاتی خۆی لە سەر بنەمای عرقیء دینیء تایفی بۆ خۆی بپچرێت، سەرئەنجام مەسەلەی حەقی هاوڵاتی بوون بە مافی یەکسانەوە بکەنە قوربانی بەشە دەسەڵاتی داهاتوویان.

بەڵام ئەمە هەموو لایەنی مەسەلەکە نیە، بەڵکو لەوەزیاتر ڕوبەڕوبونەوەیەکی بەرەی بۆرژوازیە بەڕووی خەباتء تێکوشانء ئەو هەوڵانەی کە بۆ پێکهینانی حکومەتێکی علمانی غەیرە قەومی هەر ئێستا لە ئارادایە.

الى الامام: لایەنە کوردىیەکان، وە بەیتایبەتى مەسعود بەرزانى لە گفتوگۆکەى ئەم دواییەیدا لەگەلڕ کەناڵى ئاسمانیى العربیە، باس لەوە ئەکەن کە خەڵکى کوردستان بە کەمتر لە فیدراڵیزم رازى نابن. حیزبە قەومییە کوردییەکانء شەخسییەتەکانى هەولڕ ئەدەن کە ئەم تەسویرە بەدەستەوە بدەن، واتە ئەوەى کە فیدراڵیزم رەنگدانەوەى خواستێکى واقعى جەماوەرەء ئەوان، واتە حیزبە کوردىیەکان، دەنگى ئەم بزووتنەوەیەء هەڵگرى پەیامى بەرژەوەندییەکانى جەماوەرى کوردستانن. پرسیارى ئێمە ئەوەیە کە ئایا ئەم خواستە تا چ رادەیەک خواستى جەماوەرى خەڵکى کوردستانەء داواء ئاواتەکانى ئەم جەماوەرە دەرئەبڕێت؟

عەبدوڵا مەحمود: فیدرالیزم لە مێژووی دوورو نزیکی خەڵکی کوردستاندا هەرگیز بنەمایەکی واقعی نەبووە، وە بزوتنەوەیەک بۆ فیدراڵیزم لەکوردستان لە ئارادا نەبووە، بزووتنەوە بۆ حوکمی زاتی، یان لەژێرناوی سەربەخۆییدا بووە، بەڵام مەسەلەی فیدرالیزم مەسەلەیەکی تەواو دور لە بزوتنەوەی جەماوەری خەڵکی کوردستان بووە، هێنانە گۆری باسی فیدرالیزم ڕاستەوخۆ بەندە بە ئەحزابی دەسەڵاتبەدەستی کوردستانەوە. تەنانەت قبوڵکردنی فیدراڵیزم لە لایەن پەرلەمانی کوردستانەوە لە سەروی خەڵکی کوردستانء بێ پرسء ئاگاداری ئەوان بریاری لێدراوە. لەوەش واوەتر چەمی فیدراڵیزم هەر بەوهۆیەوە کە بزوتنەوەیەک بۆی لەئارادا نەبووە نە ناسراوترین چەمکی سیاسی ناو خەڵکی کوردستان وتەنانەت عێراقیش بووە و ئیستاش هەر کەس و لایەنیکی جۆریک لە پیناسەی بەباڵادا دەبرن.

هەر بەو مانایە تەرحی فیدراڵیزم هیچ رەبتی بە خواستی خەڵکی کوردستانەوە نەبووەو نیە کە ئێستا سەرانی ئەحزابی قەومی کورد ئەیانەوێ بەناوی خواستی خەڵکی کوردستانەوەو بەمەبەستی بەش پێبرانی زیاتر لەدەسەڵاتی داهاتوی عیراقدا دەرخواری رای گشتی دنیای بدەن.

 خواستی خەڵکی کوردستان لەگەڵ خواستی ئەحزابی قەومی کورد دوو خواستی تەواو پێچەوانەی یەکتری بوون بە درێژایی مێژووی دورو نزیکی خەڵکی کوردستانء ئێستاش ئەمە یەکێکە لە حەقیقەتە حاشاهەڵنەگرەکان.

ئەو کاتەی بزوتنەوەی ناسیونالستی کوردو حزبەکانی خواستی حوکمی زاتیء ئۆتۆنۆمیان بۆ چەندین دەهە بەدەستەوە گرتبوو،وە لەبازنەی شەر مفاوەزات شەردا خەریکی سازان بوون لەگەڵ ئەم رژێمە، خەڵکی کوردستان لەگەڵ کۆتاکردنی دەستی رژیم بوون بەسەریانەوە و ئەیانویست هەرچی زووە لەهەموو باریکەوە لەدەست ئەم رژیمە هارە نەجاتیان بیت، ،وەخوازیاری کۆتاییهێنان بە ستەمی نەتەوایەتی   یەکجاری بوون، ئەوکاتە ئەحزابی قەومی کورد تەنها خوازیاری شەریک بوون بوون لەدەسەڵاتی مەرکەزیدا،  سالی 1991 لەبیر هیچ کەسیک نەچۆتەوە کە خەڵکی کوردستان ئەهاتنە سەرجادە لەدژی هێزەکانی بەعس، پێشمەرگەو سوپای بەعس بەیەکەوە سەرکوتی نارەزایەتی جەماوەریان ئەکرد، ئەوکاتە خەڵکی کوردستان دژی بەعس بوو ناسیونالیزمی کورد بەبەردەوامی خەریکى ساتو سەودای نەبڕاوەیان بوونء ئەیانووت تا ئەورادەیەی لە مفاوەزاتی 1994 رایانگەیاند کە لە پشتەوە خەنجەری ژەهراوی!! لەرژێم نادەن، ئەوکاتەی ئێمە وەکو حزبی کۆمۆنست باسى ریفراندومء جیابونەوەمان هێنایە ئاراوە ناسیونالیزمی کورد کەوتنە هەرەشەو دادگایان بە یاساکانی بەعس لێگرتین، ئەوکاتەی خەڵک دژی دەستێوەردانی ووڵاتانی ناوچەکە بوو لە کوردستاندا ئەحزاب ناسیونالستی کورد چاوساغیان بۆ ئەکردن، بۆیە خواستی خەڵکی کوردستان شتێک بووەو خواستء تموحی ناسیونالیزمی کورد شتێکی پێچەوانەی ئەوە. ئێستاش باسی فیدراڵیزم هەرگیز تەعبیر لەڕای خەڵکی کوردستان ناکاتء هەموو هەوڵی ناسیونالیزمی کورد بۆئەوەیە ئەمە بە خەڵکی کوردستان بقەبڵێننء بەسەریاندا دابسەپێنن.

الى الامام: جەماوەرى خەڵکى کوردستان بەدرێژایى چەندین دەیە لەژێر زولچمء ستەمێکى نەتەوایەتى ئاشکرادا بووە، ستەمیچک کە بەهاتنە سەرکارى رژێمى بەعسى فاشی گەیشتە ترۆپکى خۆى. تا چ رادەیەک دەکرآ فیدراڵیزم بە دەرمانى ئەم دەردە دابنرێت، واتە تاچ رادەیەک فیدراڵیزم پەیوەندى بە لابردنى ستەمى نەتەوەییەوە هەیە.

عەبدوڵا مەحمود: فیدراڵیزم بەتایبەت فیدراڵیزمی قەومی لە هیچ شوێنێکی دنیا نەبۆتە ڕێگاچارەی زوڵمی قەومی سەر هیچ نەتەوەیەک، کەس ناتوانێ نمونەیەکی سەرکەوتوو نیشانبدات لەوبارەیەوە، جوداسازی میللیء ستەمی میللی لە هەموو شوێنێکی دنیا بەرهەمی ناسیونالیزمە، بەرهەمی دەمارگیری قەومیء رەگەزپەرستیە، فاکتەری سەرەکی بۆ خوڵقاندنی جوداسازی میللی لە عێراقدا دەگەرێتەوە بۆ سەرەتای پێکهاتنی دەوڵەتی عێراق، کە لەگەڵ پێکهاتنیدا مۆری ناسیونالیزمی عەرەبیدا لە ناوچەوانی خەڵکی عەرەبزمان ، کە ئەم مۆردانە قەومی یە لە ناوچەوانی خەلکی عیراق یان بەواتایەکی تر پێناسەکردنی دەوڵەتی عێراق بەوێنەی عێراقی عەرەبی بووە هۆیى دابەشکردنی باقی دانیشتوان لەسەر بنەمای بەدەستەوەگرتنی ناسنامەی میللی خۆ لە لایەن ناسیونالیزمی سەر بەنەتەوەکانی ناو عیراقەوە، لەسەر ئەو بنەمایەشەوە جوداسازی میللی کرایە یەکێک لەپایە سەرەکیەکانی قەوارەى ووڵاتی عێراق، حکومەتە یەک لەدوای یەکەکانی ناسیونالیزمی عەرەبی لە عێراقدا بە جۆشدانی هەستی میللیء پاکتاوکردنی میللیء سەرکوتکردنی خوێناوی بزوتنەوە نارەزایەتیەکان لە لایەکء “ناسیونالیزمی کورد” خوازیارانی ئۆتۆنۆمیء حوکمی زاتی لە لایەکی ترە کینەو قڵشتی میللیان کردە یەکێک لە سیما هەرە قێزەونەکانی کۆمەڵگای عیراقء سەرئەنجام مەسەلەی کوردیان کردە گرێ یەکی گەورەو خوێناوی لە ناوچەکە.

ئەمرۆ باسی فیدراڵیزم لە ڕوانگەی ناسیونالیزمی کوردەوە هەنگاوێک لە ئۆتۆنۆمی لە پێشترەو هەنگاویکیش نزیکترە لە ئیسقلالی میللی.

تائەو جێگایەش کە ئەمە چەندە تەعبیرە لە خواستی خەڵکی کوردستان، واقعیەت ئەوەیە هەرچۆن حوکمی زاتی هەرگیز تەعبیر نەبووە لە خواستی خەڵکی کوردستان، بەهەمان شێوەش فیدراڵیزمی قەومی بە هیچ  دەستەبەری ئازادیە سیاسیەکانء خۆشگوزەرانیء مافە فەردیء مەدەنیەکان ناکاتء کۆتایی بە هەلومەرجی مەینەتباری خەڵکی کوردستان ناهێنی بەڵکو دەبێتە مایەی رەسمیکردنەوەی ناکۆکی هەمیشەیی ناسنامەی کوردو غەیرە کورد لە چوارچێوەی ووڵاتێکی یەکپارچەدا هەروەها هەنگاوێکیشە بۆ شەرعیەتدانء زەمینەسازکردن بۆ درێژەپێدانی دژایەتیء کێشمەکیشی قەومی لە ئایندەدا. بۆیە بەسادەیی دەکرێ بڵێین پرۆژەی فیدراڵیزم کە ئێستا بەدەستەوەگیراوە نەک دەرمانی برینە قوڵەکانی چەند دەهەی رابردوو نیە، بەڵکو زەمینە سازکردنە بۆ هەڵکۆڵینی برینی تازەو کولاندنەوەی برینە قەتماغەنەکردوەکانی رابردوش. هەربەو مانەیەش ئەم تەرحە پرۆژەیەکە لەدژی خەڵکی کوردستانء سەرجەم جەماوەری خەڵکی عیراق.

الى الامام: هەندآ کەس ئەم مەسەلەیە بەم شێوەیە تەرح ئەکەن: فیدراڵیزم، واتە چەق نەبەستنى دەسەڵات لە بەغدادا، بزووتنەوەیەکە کە پەیوەندى بە دیموکراتیزەکردنى عێراقء بنیاتنانى عێراقێکى دیموکراتیەوە هەیە، وە پێیان وایە کە ئەمە گونجاوترین شێوەى بەڕێوەبردنى کاروبارى کۆمەڵگاء سیستمى ئیدارى کۆمەڵگایە. ئەم ئیدعایانە چەندە راستء واقعین؟

عەبدوڵا مەحمود: بەئەندازەی تاڵە دەزویەک راستی لەو ئیدعایانەدا نیە، خودی هێنانی باسی فیدراڵیزم بەرلەهەمووشت لەسەر بنەمای قەومیء جوگرافی ریشەی لە قبوڵنەکردنی دیموکراتیدایە “دیموکراتی بەمانا باوەکەی” وە بۆیە هەرلایەک لە هێزە قەومی ودینییەکان لەهەوڵی ئەوەدان خۆیان لە ژێر ڕەحمەتی دیموکراسی سبەی!! دەستی یەکتری رزگار بکەنء ببنە مڵۆزمی جەماوەری قەومی خۆء دینی رەسەنی خۆ،…تاد. ئەمەش بە مانای کورتکردنەوەی دەستی دەسەڵات لە مەرکەزدا پێناسە ئەکەن. ئەمرۆ لە عێراقدا دەوڵەتێک نیەء بۆشایی دەسەڵات کۆمەڵگای نوقمی سەرگەردانیء پشێوی هەمەلایەنە کردووە، کابینەی بۆرژوازی دەیەوێ بەهەر نرخێک بووە بناغەیەک بۆ مەشروعیەتدان بەدەوڵەت بەدەستەوە بدەن ء دەیانەوێ قاڵبی ئەم مەشروعیەت وەرگرتنە لە شێوازی فیدراڵیدا بخەنە ڕوو، “ئەویش نە فیدراڵیزمی ئیداری کە لەزۆرێک لە ووڵاتەکانی وەکو ئەمریکا یان سویسرا …”هەیە، بەڵکو باس لە فیدراڵیزمی قەومیء دینیە، کە بێگومان ئەمە نەک بەمانای کورتکردنەوەی دەسەڵات نایەت لەمەرکەزدا، بەڵکو بەمەرکەزی کردنی ئیتفاقی سوڵتەیەکی مەرکەزیە،وبەشداری نوینەری ناسیونالیزمی کوردو عەرەب و تورکمان و نوینەرایەتی تایفی ودینی (شیعەو سونە)یە لەمەرکەزو پچرینی بەشە دەسەلاتی محەلیشە، بەڵام هیچیش لەوە رۆشنتر نیە دەسەڵات مەرکەزی بێت یان نا هیچ لەو حەقیقەتە ناگۆرێت کە مەسەلە حەساسەکانی وەکو سوپا ،دارایی، پەیوەندی خارجی، لەدەستی مەرکەزدا دەبن، بریار لەمەر هەرکام لەو مەسەلانە رەبتی بەدەسەڵاتی لۆکالی، یان دەسەڵاتی فیدراڵی ئیقلیم، فیدرالی پاریزگاکانیش نابێت.

ئەگەر بریار بێت دەسەڵاتی فیدراڵی بەمانای خوێندنء پەروەردە بەزمانی دایکی بێت، مەراسیمی تایبەتی دینء ئەقوام ڕیپَیدراوبێت، رەئیس بەلەدیەء پاریزگارو رەئیسی ناوچەی فیدراڵ خۆجێی بن، فۆلکلۆرو رەمزە دینیء قەومیەکان سیمای شارەکانی ژێرسایەی فیدراڵی دابپۆشن، ئەمە هیچ لەدەسەڵاتی مەرکەز کەم ناکاتەوەء ماهیەتی دەسەڵاتء دەوڵەتیش ناتوانی بشارێتەوە، لەوەش واوەتر حکومەتء دەوڵەتێک فیدراڵی بێت یان نەبێت، شێوازیکە لە ئەلگۆی دیموکراسی پەرلەمانی، کە لەوەها نیزامێکیشدا بەدیاریکراویش لەووڵاتانی چەشنی عێراقدا ئەم دەسەڵاتە ناتوانی میکانیزمێک بۆ دەخالەتی جەماوەر لەکاروباری حکومرانیدا فەراهەم بکاتء تەنها ئەلگۆیەکە بۆ مەشروعیەت پێدانی حوکمرانیء دیکتاتۆریەتێکی دابەش کراوی ڕەنگاو ڕەنگ لە ژێر دەسەڵاتی مەرکەزدا، دەبی لیرەدا ئەو حەقیقەتەش وەبیر بهینینەوە کە هێزو حزبء لایەنە بورژوازیەکانی عیراق بەدریژایی بوونیان نەیانتوانیوە گۆشەیەک لەو دیموکراسیە پەرلەمانیە کلاسیکیە لە کارکردیاندا نیشانبەدەنء فاسیلەیەکی زۆریان لەگەڵی هەیە. لەوانەیە نمونەی دەسەڵاتی خۆجێ یء شێوازی فیدراڵی قەومی دەسەڵاتی فەلەستینی، کەدنیا شاهیدی شکست خواردنەکەیەتیء بۆتە یەکێک لەکێشە چارەسەرنەکراوەکانی ناوچەکەو دنیا کە هەموو ڕۆژە تاوانکاریەکانی ناو ئەو کۆمەڵگایەی فیدراڵیزمی قەومی بۆ بەرەسمی ناسراوەو دەسەڵاتی مەحەلی تیایدا سپێردرا بە عەرەفاتەکان تەجروبەیەکی مەلموس بیت، بەڵام ئەمە بوو بەچی جگە لە رەسمیکردنی شەرو کوشتارو تیرۆریزمی هەمیشەیی. هێنانی باسی فیدراڵیزمی قەومی یانی گوێزانەوەی ئەو واقعیتە تاڵەی فەلەستین بۆ ئایندەی کۆمەڵگای عێراقء شێواندنی هەرچی زیاتری ناوچەکە، بۆیە ئەو هەراو هۆریایەی کە وەرێخراوە هەراوهۆریا نیە بۆ کەمکردنەوەی دەسەڵاتی مەرکەز، بەڵکو تەنها بیانویەکە بۆ دابەشکردنی دەسەڵات لەسەر بنەمای قەومیء دینی بێگوێدانە ئەو هەرەشەیەی هەرئێستا سەرەتاکانی لە سەرکۆمەڵگا دەرکەوتووە، لەوانەیە روداوە کارەسات ئامێزەکانی ئەم دواییەی شاری کەرکوک گۆشەیەک بێت لەو کارەساتە فراوانترو بەرینء سەراسەریەی تەرحی فیدراڵی سبەی ئەم کۆمەڵگایەی تیا گیرۆدە دەکات.

الى الامام: ئایا دەکرآ تەرحى حیزبمان لەبارەى ئەوزاعى کوردستانەوە بۆ باس بکەن؟ کەسانێک هەن باس لە فیدراڵیزم ئەکەن، هەن باس لە جیابوونەوەء ریفراندۆم ئەکەن، هەن باس لە پێویستى گەڕانەوەى کوردەکان بۆ “حوکمى زاتى راستەقینە” ئەکەن، ئەگەرچى ئەم دەنگەى ئەخیریان کزە. تەرحى حزب لەم بارەیەوەء لەبەرامبەر ئەم هەلومەرجە دیاریکراوەى کوردستاندا چییە؟

عەبدوڵا مەحمود: بەدوای لەدەسەڵاتکەوتنی ڕژێمی فاشستی بەعسء ئەو ئاڵوگۆرانەی لە ئاکامی جەنگخوازی ئەمریکا رویاندا، حیزبی ئێمە سیاسەتی رەسمی خۆی سەبارەت بەوەزعیەتی گشتی کۆمەڵگای عیراقء وەزعیەتی سیاسی کوردستان راگەیاند،ء لەوبارەیەوە بریارنامەیەکی مەکتەبی سیاسی لەبەردەستدایە.

سەبارەت بەوەزعیەتی سیاسی کوردستان، بێگومان بەلەدەسەڵاتکەوتنی ڕژێمی بەعس کەسەرچاوەی گەورەترین رۆژ ڕەشی بوو بەسەر سەرجەم کۆمەڵگای عێراقەوەء فاکتەری سەرەکی خوڵقاندی ستەمی میللی سەرخەڵکی کوردستانیش بوو، بە لەدەسەڵاتکەوتنی بەعس ئەم فاکتەرە سەرەکیە لە مەیدان چۆتە دەرەوە، لەگەل ئەوەشدا شەریک بوونی ناسیونالیزمی کورد لە دەسەڵاتی کاتیدا، شتێکی بەناوی مەسەلەی میللی لەسەر خەڵکی کوردستان نەهێشتەوە، هەر بەوهۆیەشەوە سیاسەتی پێشوی حزب کە وەرێخستنی کەمپینی ریفراندۆم بوو وەکو ئەلگۆیەک بۆگەرانەوە بۆرای خەڵکی بۆ بریاردان لەسەر ئەوەی کەخەڵک لە نێوان مانەوە لەگەڵ دەوڵەتی مەرکەزی یان جیابونەوە ء پیکهینانی ووڵاتیکی سەربەخۆ لە ژێر سەرپەرشتی مەرجەعە نێودەوڵەتیەکانداء بریاری ئازادانەی خۆیان بدەن، لەو نیوەشدا ئیمە ئەوکات بەوهۆیەوە کە لە لایەکەوە رژیمی بەعس لەدەسەڵاتدابوو کە هەمیشە مایەی هەرەشە بوو بۆسەر خەڵکی کوردستانء بۆگەرانەوەی بۆ کوردستان کە بەکردەوە جیاببۆوەء هاوکات کۆمەڵگا لە ئاکامی جەنگی کەنداوی یەکەمەوە سەرگەردانء بێناسنامەی ووڵاتی بوو لە جوگرافیای سیاسیء حقوقی دنیادا، ئێمە بۆ ئەو ریفراندۆمە پێشنیاری جیابونەوەی کوردستانمان لەو هەلومەرجەدا خستە بەردەم خەڵکی کوردستانء بەرێگایەکی کارسازو عەمەلیمان ئەزانی. ئێستا کە بەڕوخانی بەعس لە چوارچێوەی جەنگیکی کۆنەپەرستانەدا ئەم رژێمە نەماوە ء شتیک نەماوە بەناوی ستەمی نەتەوایەتی سەر خەڵکی کوردستان، هەربەومانایەش باسی ریفراندۆمء جیابونەوە مانای نەماوەء کێشەیەک بەناوی ستەمی میللیەوە لەئارادا نیە.

بۆیە لە هەلومەرجی ئێستادا ئێمە هەر جۆرە پرۆژەیەکی لە چەشنی فیدراڵیزمی قەومی  کە لە لایەن هێزەکانی بزوتنەوەی ناسیونالستی کوردەوە هێنراوەتەگۆڕ، نەک هەر بەهەنگاوێکی ڕوولەپێشی نازانین، بەڵکو پێمان وایە پرۆژەیەکە بۆ هەمیشەیی کردنەوەی ناسنامەی میللی کوردو غەیرەکورد لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی یەکپارچەدا، ئەمەش بەمانای بەئەبەدی کردنء شەرعیەتدان بە جیابونەوە میللییەکان ئەزانین لە ئێستاداو کە خۆی ئەبێتە زەمینەسازکردن بۆ کێشمەکێشی میللی.     .

لە بەرامبەردا ئێمە لێکهەڵپێکانی خەباتی جەماوەری خەڵکی کوردستان لەگەڵ خەباتء تێکوشانی سەراسەری عێراق بە بناغەی قازانجء بەرژەوەندیەکانی چینی کرێکارو خەڵکی زەحمەتکێش دەزانین، وە خەبات بۆ دامەزراندنی نیزامێک لە عێراقدا کە تیایدا دانیشتوانی ووڵات بێگوێدانە هەرچەشنە پێناسەکردنێکی قەومی و دینیء تایفی خۆیانەوە،ء وەکو ئەندامی خاوەن مافی یەکسانی کۆمەڵگابن سەرخەتی سیاسەتی رەسمی حزبی ئێمە پێکدەهینیت، هەر لێرەشەوەیە کە بانگەوازی سەرجەم خەڵکی کوردستان ئەکەین کە مل نەدەن بە فریوکاری ناسیونالیزمی کوردو ئیدعاکانیان،ء بێن لەدەوری سیاسەتی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی عیراق کۆببنەوەو خەباتی خۆیان لەگەڵ هاوچارەنووسەکانیان لە سەراسەری عێراقدا لێکهەڵپێکن بۆ دامەزراندنی حکومەتێکی علمانی غەیرە قەومی. هەرئەمەشە دەتوانێ مێژووی تاڵی ڕابردو توڕبداتء ژیانێکی نۆی بنیات بنێت.