عەبدوڵا مەحمود
abdulla.mahmud@gmail.com
بەجیا لەوەی کە هەڵبژاردنەکان لە چ کەش و هەوایەکی سیاسی ناوخۆیی و ناوچەیی و داگیرکاریدا، بەرێوە چوو. بەجیا لەوەی چ ساختەکاری و فێڵ و تەڵەکەبازیەک لە لایەن هێزو حزب و قەوارە سیاسەکانەوە بەکاربرا. بەجیا لەسیناریۆی ئەو دیوو پەردەی هەڵبژاردنەکان و دەوری وڵاتانی ناوچەکە، سەرئەنجام هەڵبژاردن کۆتاییهات و تەواو بوو.
ئەم کێشمەكێشە قوڵ و هەمەلایەن و فراوانەی نێوان هێزو قەوارە سیاسیەکان، کە بنەماکەی ئاپارتایدی قەومی و دینی و مەزهەبی و تایفییە، وە بە دنەدان و پشتیوانی وڵاتانی ناوچەکە هەمیشە لە حاڵی نویکردنەوەدایە. بە کۆتاییهاتنی هەڵبژاردنەکان ئاکامیکی پێشبینیکراوی دایە دەرەوە. ئاکامیک کە بەرهەمی تێکچوونی پارسەنگی جێگاو رێگای سیاسی هێزەکان، سازانەکان، رێکەوتننامەکان، هاوپەیمانیەتەکان… بوو. چونکە هەموو هاوپەیمانیەتی و سازان و ڕێکەوتننامەیەک لەسەر بنەمای پارسەنگی هێز چوارچێوەی پێدەدرێت. بەهێزەکان مەرج دادەسەپێنن و لاوازو کەم پێگەکان زۆرتر داوای بەشی خۆیان دەکەن و دەخوازن پەراوێز نەخرێن. هەر چەشنە گۆڕانێکیش لە پارسەنگی هێزەکاندا دەبێتە هۆی ئاڵوگۆر لە سازان و رێکەوتنامەو هاوپەیمانیەتیەکاندا.
ئەم ئاڵوگۆرە لە جێگەورێگەی هێزو لایەن و قەوارە سیاسیەکانی عیراقدا بەرجەستەیە. ناسیونالیزمی عەرەب بە هەموو باڵەکانیەوە کەبە لەدەسەڵات کەوتنی بەعس، تێکشکاو پەرتەوازەکراو، تەریککراو پاشەکشەپێکراو بوون، وە ئیسلامی سیاسی لە پێشیانەوە رەوتی دەستەمۆکراو خۆشخزمەتچی بەڕژێمی ئێران و هاوکات ناسیونالیزمی کورد کە بەکەوتنی بەعس گوڵەبەهارەی شانسیان بۆ دەسەڵات وەدیهاتبوو…. سەرەتای ئاڵوگۆڕی بەرچاو و بەرجەستە تیایاندا، پێکهات.
ناسیونالیزمی عەرەب بە هێزو تونایەکی درشتەوە بەبەعسیەکانەوە، هاتنەوە ناو کایەی سیاسی دەسەڵاتدارێتی لە عێراقدا. رەوتی مەزهەبی- ئیرانی رەوتی روو لە لێژی و پاشەکشەیان گرت. هەروەها ئیران کە لەجەنگی ئەمریکا لە دژی عیراقدا پەرچەمی سەرکەوتنی هەڵدابوو وە لەبەغدا دەسەڵات بەدەست رەوتەکانی سەربەخۆی بوو، لاواز بوو. ناسیونالیزمی کورد بە وێنەی هاوپەیمانی هەمان رەوتی مەزهەبی- ئێرانی چ لە بەرامبەر ناسیونالیزمی عەرەب و بەعسیەکان و چ لە ئاستی هاوپەیمانە ئیسلامیە پاشەپێکراوەکاندا، پاشەکشەیەکی تری کردو رەوەندی تەسلیمبونی زیاتری بەواقعی ئەم دەوەرەیە رەسماند.
تەنانەت لە کوردستان ناسیونالیزمی کورد، پیکهاتەکەی شێوێنرا. تا ئەو رادەیەیی کە رێکەوتنی ستراتیجی نێوان یەکێتی و پارتی بەکردەوە لەبەردەم هەڵوەشانەوەو پیناسەکردنەوەدایە. پارتی لەدوای ئاکامی هەڵبژاردنەکان خۆی وەکو هێزی سەرەکی و کوێخای کوردستان دەناسێنی و بەو پێیەش جێگاو ڕێگایەکی زۆر کەمتر بۆ یەکێتی و باقی هێزەکانی تری سەر ساحەی کوردستان دادەنێ. جغرافیای قەڵەمرەوی پێشووی یەکێتیش ئیستا هەر سەوز نییە، نیلیشە. یەکێتی نیشتیمانی ئیستا بەتەنها مەیداندار نییە و توانای بریاردانی سنوردار لە پێشووە. پێکهاتەی بریار بەدەستی سەرەکی ڕەوتی گۆڕان کە بەشی میلیتانتی پێشوی ناو یەكێتی بوو، بەکردەوە نیشانیدا کە نزیک بە نیوەی یەکێتی نیشتمانییەو بەو مانایە وەکو یەکێتی داوای بەش و پێگە دەکات و دەخوازێت رەسمیەت بەو جێگاو ڕێگایەی بدرێت و لە پێش هەموو لایەنێکیشەوە چاوەروانی ئەوەیە پارتی دان بنێت بەوەدا کە گۆڕان نیوەی یەكێتییە.
ئەم ئاڵوگۆرانە لەپێگەی هێزو لایەنەکانی عێراق و کوردستاندا نەخشەی سیاسی عیراق بە ئاراستەیەکی تردا پەلکێش دەکات. ئەم ئاڵوگۆرە زوو رووبدات یان نا، هیچ لەو راستییە ناگۆڕێت کە عێراقی دوای هەڵبژاردنەکان لەزۆر رووەوە جیاوازە لەعێراقی پێش هەڵبژاردنەکان. چیتر عێراق تەنها روخساری دەسەلاتی شیوەی کۆماری ئیسلامی نییە بە تەنها، بەڵکە روخساری دەسەلاتدارێتی داهاتووی عێراق شێوەی قەومیەتی عەرەبی و بەعسیزم بەخۆوە دەگرێت.
عێراق و دەسەڵاتی بەر لە هەڵبژاردنەکان، عێراقی کۆنترۆڵکراو و ئاراستەکراوە لەلایەن کۆماری ئیسلامییەوە، ئەم کۆنترۆڵە گۆڕدرا. ئیتر لەمەبەدوا عیراق بەتەنها ئێران نییە کە ئاراستەی دەکات و دەسەڵات لە رێگای هێزەکانی سەربەخۆیەوە بەڕێوە دەبات. وە تەنها کەیسێک نییە بەدەست ئێرانەوە تا لەکێشمەکێشی خۆی لەگەڵ ئەمریکادا، بەدەستیەوە بگرێت.
دەسەڵات لە عێراقدا ئیتر بە تەنها هێزەکانی سەربەئێران بەڕێوەی نابەن، لیستی براوە کە ناسیونالیزمی عەرەبی پێگرتو بەهێزبوەوەیە ئەگەر رێگەی پیکهینانی حکومەتی داهاتوشی پڕ کۆسپ بێت یان تەنانەت ئەگەر نەتوانێت متمانەی ئەنجومەنی نوێنەران لە فەزای ئێستادا بۆ حکومەتەکەی مسۆگەربکات. هیچ لەو راستییە کەم ناکاتەوە کە ئیتر عیراق هەر پاوانکراوی دەسەڵاتی رەوت و قەوارەکانی سەر بەئیران نابێت، و هێزو پێگەی گەڕاوەو تاڕادەیەکی زۆر ڕێکخراوی لایەن و هێزەکانی ناسیونالیزمی عەرەب بە بەعسیەکانیشەوە، بوونی خۆی سەلماندوە، هێزو پشتیوانانیشی لە ناوچەکە کەم نین. تەنانەت بە بنبەست گەیشتن هەولەکانی لیستی عراقیەو عەلاوی دەبێتە هۆی سەرهەڵدان قوڵکردنەوەی زیاتری كێشمەکێشی تایفی نیوان ناسیونالیزمی عەرەب و رەوت و هێزە ئیسلامیەکانی سەر بە ئێران و دوور نییە ئەم کیشمەکێشە شۆربکرێتەوە ناو شەقام و شێوەی توندوتیژی و دەستبردن بۆ کودەتا بەدوای خۆیدا بهێنێت. بە کورتیەکەی ئیتر هیچ هێزو لایەنێک ناتوانێت نەخش و جێگاو رێگای ناسیونالیزمی عەرەب نادیدە بگرێت.
قبوڵکردن و پێشبینی ئەم واقعیەتە کە ئیستا هاتۆتە ئاراوە، بۆ ئەمریکاش دەمێکە رۆشنە. هەوڵەکانی لە پێشتری ئەمریکا لەگەڵ لایەنە ناسیونالیستە عەرەبیەکان و دیداری لەگەڵ بەعسیەکان، ئەگەر لە لایەکەوە بۆ ئەوە بوو رادەی توندوتیژیەکان لە عیراقدا کەم بکاتەوە، هاوکات ئامانجێکی تری ئەوە بوو کە بەبەشداری پێکردنیان لە دەسەڵاتی سیاسی عیراقدا بە وەزنەیەکی قورسەوە، مەودای دەسەڵاتی ئیسلامی سیاسی بەرتەسک بکاتەوەو نەخشی ئێرانیش کەم بکاتەوە.
سیناریۆی هەڵبژاردنەکان، سەرەتای جێخستنی ئەم نەخشەیەیە کە بە بەشداری ئەم هێزە تازانە دەستپێکرد.
لە ئاستێکی تریشدا، ئەم ئاڵوگۆڕانە سەرەتای ئاڵوگۆر لەپەیوەندی نیوان هەرێمی کوردستان لەگەڵ عیراقدا بەدوای خۆیدا دێنێ.
هیچ لەوە رۆشنتر نییە کە پێگەی ناسیونالیزمی کورد چ وەکو چەندێتی و ڕێژەی کورسی و چ وەکو چۆنیەتی و قورسایی سیاسی لە عیراقدا بەرەوداکشان هات.
ئەم رەوتی داکشانەی بزوتنەوەی ناسیونالیستی کورد، بەجیا لە هۆکارانەی کە پەیوەندی هەیە بە روئیا و ئەدای هیزو حزب و لایەنە کوردیەکان و نەبوونی پیشبینی بۆ ئاییندەی سیاسی عێراق و نەبوونی پلان و نەخشە بو ڕوبەڕووبونەوەی کیشمەکێش و پێشهاتە سیاسیەکان …. هاوکات پەیوەندی هەیە بەبەهێز بوونەوەی باڵی ناسیونالیزمی عەرەب و نەخشی ئەمریکا لە عیراقدا.
بەهێز بوونەوەی باڵی ناسیونالیستی عەرەبی و هاتنەوەی بە هێزیکی رێکخراو بەهێزەوە تارادەی ئەوەی لە کایەو گەمەیەکی گەورەی دیموکراسیدا!! لیستی مالیکی بۆڕ بدات، هەر پاشەکشە نییە بە لیستی مالیکی و رەوتەکانی سەر بەئێران و بە ئێران خۆیشی، بەڵکە پاشەکشە داسەپاندیشە بەسەر لیستی هاوپەیمانی کوردستانی هاوپەیمانی مالیکی و رەوت و لایەنە ئیسلامیەکانی تریش.
بەشێک کە ناسیونالیزمی عەرەب دەیەویت و داوای دەکات بە نرخی کەم کردنەوەی پیگەی ڕەوتەکانی دەسەڵات بەدەستی سەر بە ئێران و کەمکردنەوەی بەش و پێگەی ناسیونالیزمی کورد، مەیسەر دەبێت.
هەروەها ئەمریكا بریارە لە ماوەی ٨ مانگی داهاتوودا پاشەکشەی هێزەکانی لە عیراقدا بە کۆتا بگەیەنێت، بۆیە دەیەویت بەر لە کۆتاییهینان بە کشانەوەی هیزەکانی، بە بەشداری پێکردنی ناسیونالیزمی عەرەب لە دەسەڵاتی سیاسیدا، هەم توندو تیژیەکانی ناوخۆی عیراق بەرەونەمان ببات و هەم پێگەی خۆی لە دنیای عەرەبدا، بەهێزبکاتەوە.
بەم پێیە ناسیونالیزمی کورد، لەعیراقی دوای هەڵبژاردنەکاندا ڕوبەڕووی کێشمەکێشی قورس و جەرگبڕە.
بە جیا لە كێشەی وەرگرتنەوەی پۆستە سیادیەکان، مادەی ١٤٠ و کەرکوک، ناوچە کێشە لەسەرەکان، کیشەی بودجە، کێشەی پێشمەرگە، کێشەی گرێبەستە نەوتیەکان و یاسای نەوت وغاز، کیشەی دیاریکردنی سنور، کیشەی سەلاحیەتی دەسەڵاتی هەرێم… چەندین کێشەی تر مەیدانی روبەروبونەوەی نێوان ناسیونالیزمی کوردن لەگەڵ دەسەڵاتی داهاتووی عیراق و سەرجەم بزوتنەوەی ناسیونالیستی عەرەب و رەوت و هێزو قەوارەکانی تری عەرەبی ئیسلامی، بەڵام لە کەش و هەواو دۆخێکی تازەدا، کە جیاوازی هەیە لەگەڵ دۆخی پێش هەڵبژاردنەکاندا.
لە سەروی هەموو مەسەلانەی سەرەوەدا، پرسی هەموارکردنەوەی دەستور، کە بەپێی ئاڵوگۆر لە جێگاوڕێگای سیاسی هێزەکاندا و داكشانی پێگەی ناسیونالیزمی کورد لەکایەی سیاسی عێراقدا،… ئەو مەسەلە چارەنووسسازو بەهێڵی سور دەورەدراوەیە کە کێشمەکێش و روبەرووبونەوەی توند بەدوای خۆیدا دەهێنێت. لەم روبەرووبونەوەیەدا ناسیونالیزمی عەرەب بە قەومی و ئیسلامیەکەیەوە، سەرباری ناکۆکییە قوڵ و کێبەرکێ زبرەکانی نێوخۆیان ڕوبەڕووی ناسیونالیزمی کوردن و داوای پاشەکشەو تەسلیم بوونی زیاتری دەکەن، بەواتایەکی تر چۆن لە گەمەی هەڵبژاردنەکاندا پاشەکشەی پێکراوە، دەیانەوێ لە زەمینە شەری دەستوری و یاسایشدا پاشەکشەی بڕەسمێنن.
لەجەرگەی ئەم ئاڵوگۆرەدا، وە لەدڵی ئەم سیما تازەیەی دوای هەڵبژاردنەکان و کێبەرکێکانی نیوان هێزو لایەنەکانی سەر ساحەی سیاسی عیراق و کوردستاندا، زەخیرەو هیزی جەنگی خەڵکی کرێکارو زەحمەتكێشی عێراق و کوردستان دەبن.
ئەم هێزو لایەنە قەومی و ئیسلامیانە بە کوردو عەرەبیانەوە بەناوی بەرگریکردن لە ماف و داخوازیەکانی خەڵک، هەموو هەوڵکیان دەخەنەگەڕ تا لەم جەنگە نوێیەدا خەڵکی بەشمەینەت و بێمافی عێراق و کوردستان بەکار بهێنن و لەدەوری سیاسەت و بەرژەوەندیەکانی خۆیان هەڵیانبخڕێنن و ڕاكێشی ناو ململانێیەکیان بکەن، کە نە ململانێ هی ئەوانەو نە مەیدانی جەنگیانەو نە شەرو کێشمەكێش لەسەر داخوازیەکانی ئەوانەو نە دەبێ ئەوان هێزی ئەم جەنگ و دەعوایە بن. بەڵکە پێویستە کەمەری خەباتکارانەیان توند بکەنەوەو رێگە نەدەن ببنە سوتەمەنی و باجی کێبەركێی کۆنەپەرستانەی ئەم هێزو لایەنانە بدەن.
٣/٤/٢٠١٠